Γεφύρι που ένωνε τα χωριά Ζευγολατιό-Άγιος Βασίλειος-Νεοχώρι Αρκαδίας.
Η
Κυρία Despoina Psomiadi, την οποία ευχαριστώ, ως πρόεδρος του
Πολιτιστικού Συλλόγου Φιλοδένδρων Ζευγολατιού Αρκαδίας, με μια πλήρως
εμπεριστατωμένη και στοιχειοθετημένη πρόταση ζητά από την Διεύθυνση
Νεωτέρων Μνημείων Πάτρας να χαρακτηρισθεί το παραπάνω γεφύρι σαν
διατηρητέο Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αφού από την
Εφορία Αρχαιοτήτων Τρίπολης μετά από αυτοψία απεφάνθη ότι είναι
κατασκευή του 19ου αιώνα.
Σαν Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (https://agpelop.blogspot.com/)
ανεπιφύλακτα συνηγορούμε στην πρόταση αυτή που πληρεί τις προϋποθέσεις
του Νόμου (Νομικό Πλαίσιο, Ένταξη στο Τοπικό Ιστορικό Δίκτυο, Τεκμήριο
Μοναστηριακής Οικονομίας του 19ου αιώνα, Αρχιτεκτονική Αξία και
Αυθεντικότητα της Λαϊκής Τέχνης της Γεφυροποιίας, Άυλη Πολιτιστική
Κληρονομιά και Τοπική Μνήμη) και ελπίζουμε ότι θα γίνει άμεσα αποδεκτή
και το γεφύρι θα χαρακτηρισθεί σαν τέτοιο και θα αποδοθεί όσο το δυνατόν
πιο αλώβητο στις επόμενες γενιές διασώζοντας την Πολιτιστική του
σημασία του ίδιου αλλά και της περιοχής και κυρίως η ιστορία της
ιστορικής Μονής Βαρσών.
Πρόκειται για ένα όμορφο μικρό μονότοξο γεφύρι, με μια σειρά θολίτες, ανηφορική και καλντεριμωτή επιφάνεια διάβασης, ημικυκλικό που ήταν πέρασμα για τους προσκυνητές και τους ταξιδιώτες που ήθελαν να φτάσουν με τα πόδια ή με τα ζώα στη Μονή.
Είναι σε άσχημη κατάσταση και χρειάζεται άμεση συντήρηση και εκτεταμένες επισκευές από ειδικούς.
Οι φθορές στο γεφύρι.
Βρίσκεται κοντά στην περιοχή της Ιεράς Μονής Αγίου Νικολάου Βαρσών και αποτελούσε κομμάτι του παλιού μονοπατιού που συνέδεε τα χωριά του οροπεδίου της Μαντινείας Νεοχώρι, Ζευγολατιό, Λουκά, Άγιος Βασίλειος, Αγιωργίτικα με τη Μονή και μεταξύ τους, κυρίως κατά τους χειμερινούς μήνες όταν το ρέμα που γεφυρώνει φούσκωνε επικίνδυνα και χωρίς την ύπαρξη του γεφυριού ήταν δύσκολη έως ακατόρθωτη η διάβασή του και η επικοινωνία με τα χωριά και τη Μονή.
Πιστεύεται ότι χτίστηκε, από άγνωστο πρωτομάστορα, τον 19ο αιώνα και μετά την ίδρυση του Ελληνικού κράτους ο ρόλος του γεφυριού αναβαθμίστηκε περισσότερο καθώς εξυπηρετούσε την αγροτική και κτηνοτροφική δραστηριότητα της Μονής.
Είναι άριστα συνδεδεμένο με την τοπική κοινωνική ζωή και την ιστορία της περιοχής και αποτελούσε εκτός των παραπάνω αναφερομένων και σημείο ανάπαυσης και κοινωνικότητας των προσκυνητών και ταξιδιωτών από και προς τη Μονή και τα γύρω χωριά της Μαντινείας. (1)
Παραθέτω παρακάτω το υπόμνημα προς τη Διεύθυνση Νεωτέρων Μνημείων Πάτρας.
ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ
Για τον Χαρακτηρισμό του Λίθινου Γεφυριού στην ευρύτερη περιοχή της Ιεράς Μονής Αγίου Νικολάου Βαρσών ως Νεώτερου Μνημείου
1. Εισαγωγή – Νομικό Πλαίσιο
Το παρόν υπόμνημα συντάσσεται προς ενίσχυση του φακέλου για την κήρυξη του υπό εξέταση λίθινου τοξωτού γεφυριού ως διατηρητέου νεώτερου μνημείου, σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν. 4858/2021 (περί προστασίας των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς). Καθώς η αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας έχει ήδη προσδιορίσει χρονολογικά την κατασκευή του τεχνικού αυτού έργου στην περίοδο μετά το 1830, το μνημείο εμπίπτει αυτόματα στο κριτήριο της εκατονταετίας, παρουσιάζοντας ιδιαίτερη τεχνική, εθνολογική και ιστορική σημασία για την κεντρική Αρκαδία.
2. Ένταξη στο Ιστορικό Οδικό Δίκτυο (Το «Καλντερίμι της Μονής»)
Το γεφύρι δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο ή τυχαίο αρχιτεκτονικό στοιχείο, αλλά αναπόσπαστο τμήμα του παλαιού ημιονικού δρόμου (παραδοσιακού μονοπατιού/καλντεριμιού) που συνέδεε διαχρονικά τους οικισμούς του οροπεδίου της Μαντινείας (Νεοχώρι, Ζευγολατιό, Λουκάς, Άγιος Βασίλειος, Αγιωργίτικα) με την Ιερά Μονή Βαρσών. Κατά τους χειμερινούς μήνες, η έντονη ροή των υδάτων και η γεωμορφολογία της περιοχής καθιστούσαν την πρόσβαση στο μοναστήρι αδύνατη. Το γεφύρι αυτό αποτέλεσε το μοναδικό εξειδικευμένο τεχνικό έργο της διαδρομής, εξασφαλίζοντας την αδιάλειπτη επικοινωνία και τη λειτουργία μιας ζωτικής θρησκευτικής και κοινωνικής αρτηρίας.
3. Τεκμήριο της Μοναστηριακής Οικονομίας του 19ου Αιώνα
Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους και την περίοδο ανασυγκρότησης της Μονής Βαρσών (μετά τις καταστροφές του 1825), ο ρόλος του γεφυριού αναβαθμίστηκε ριζικά. Η Μονή διέθετε σημαντική αγροτική και κτηνοτροφική δραστηριότητα, με κτήματα και μετόχια στον κάμπο της Μαντινείας. Το γεφύρι εξυπηρετούσε την καθημερινή μεταφορά αγαθών (σιτηρά, κτηνοτροφικά προϊόντα), τη μετακίνηση των κοπαδιών και τη διέλευση των μοναχών και των εργατών γης. Ως εκ τούτου, συνιστά ένα σπάνιο, απτό τεκμήριο της οικονομικής και παραγωγικής δομής της υπαίθρου κατά τον 19ο αιώνα.
4. Αρχιτεκτονική Αξία και Αυθεντικότητα της Λαϊκής Τεχνικής
Το μνημείο διασώζει την προβιομηχανική τεχνογνωσία των ανώνυμων ντόπιων ή Λαγκαδινών μαστόρων της πέτρας (πελεκάνοι). Η χρήση του τοπικού ασβεστόλιθου, η μορφολογία του τόξου, η επιλογή των βάθρων έδρασης και η συνοχή του παραδοσιακού κονιάματος αποδεικνύουν την υψηλή αισθητική και στατική ποιότητα της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Η «ανωνυμία» του κατασκευαστή δεν μειώνει την αξία του, αντιθέτως, υπογραμμίζει τον χαρακτήρα του ως αυθεντικό δείγμα του καθημερινού μόχθου και της τεχνικής παράδοσης της Αρκαδίας, η οποία σήμερα απειλείται με εξαφάνιση.
5. Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά και Τοπική Μνήμη
Το γεφύρι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την κοινωνική ζωή και τη μικροϊστορία της περιοχής. Στη συλλογική μνήμη των κατοίκων των γύρω χωριών, το πέρασμα αυτό έχει καταγραφεί ως το παραδοσιακό σημείο ανάπαυσης των προσκυνητών που κατευθύνονταν πεζή στη Μονή, ιδιαίτερα κατά τις μεγάλες θρησκευτικές εορτές (π.χ. του Αγίου Νικολάου). Οι προφορικές μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων προσδίδουν στο γεφύρι μια ισχυρή συναισθηματική και ιστορική φόρτιση, καθιστώντας το ζωντανό κομμάτι της τοπικής ταυτότητας.
Συμπέρασμα
Για τους παραπάνω λόγους, το λίθινο γεφύρι πληροί στο ακέραιο τις προϋποθέσεις του Νόμου για τον χαρακτηρισμό του ως Νεώτερο Πολιτιστικό Αγαθό. Η θεσμική προστασία και η διάσωσή του κρίνονται επείγουσες, ώστε να αποτραπεί η περαιτέρω φθορά του από τα φυσικά φαινόμενα και να διατηρηθεί η ιστορική συνέχεια του τοπίου της Ιεράς Μονής Βαρσών.
Σημειώσεις-βιβλιογραφία
1. Οι φωτογραφίες και οι πληροφορίες είναι της Δάσποινας Ψωμιάδη. Την ευχαριστώ.
