Πετρογέφυρα: διαδρομές...της φύσης τα καμώματα...δημιουργήματα...μνήμες...αναφορές...βιώματα
Τιμή στους μάστορες, που άφησαν με τα εμπνευσμένα έργα των χεριών τους το ίχνος τους στην ιστορία της νεοελληνικής αισθητικής, σμιλεύοντας την πέτρα και δαμάζοντας το νερό της Πελοποννησιακής γης, με την απαράμιλλη τεχνική τους, τη φλόγα της ψυχής τους και το σεβασμό στη φύση. Ας γνωρίσουμε αυτούς και τα έργα τους.
Πέτρα και νερό! Δύο υλικά, που συναντά κανείς σε αφθονία στην Ελληνική γη. Πέτρα και νερό! Δύο στοιχεία, που καθημερινά συναντάμε στη ζωή μας. Πέτρα και νερό! Με τη δική του μεταφορική σημασία το καθένα. Πέτρα και νερό! Σταυραδέρφια της Μάνας φύσης.
διαδρομές.... Η πέτρα που φανερώνει τις δυσκολίες που περνάμε, μαρτυρά το χρόνοκαι τις αναμνήσεις, την ανάγκη, την ιστορία. Το νερό που οδηγεί στη λύτρωση, που δείχνει δρόμους και χαράζει πορεία. Το ένα συμπληρώνει το άλλο. Το ένα αποζητά τη βοήθεια του άλλου. Το ένα σφιχταγκαλιάζει το άλλο.
της φύσης τα καμώματα.... Πολλές φορές "κονταροχτυπιούνται" μεταξύ τους. Μα πάντα νικητής βγαίνει το νερό! Έτσι, το νερό τρέχει και σμιλεύει την πέτρα φτιάχνοντας κάποτε-κάποτε απαράμιλλα έργα τέχνης. Στο πέρασμά του από την πέτρα, "γεννά" σπήλαια, φαράγγια, καταβόθρες, βάραθρα, γεφύρια, περίτεχνα σχέδια.
δημιουργήματα.... Κάποιες φορές, είναι ο άνθρωπος, που χρησιμοποίησε την πέτρα για να δαμάσει το νερό. Και το κατόρθωσε. Έστησε πέτρινα γεφύρια, ακονίζοντας με τη σειρά του την πέτρα, για να διαβεί το ορμητικό ρέμα. Γεφύρια, που ακουμπάνε πάνω σε πολλά πόδια. Δύο, τρία, τέσσερα ή και περισσότερα, για να δρασκελίσει το νερό ενώνοντας τους τόπους. Και τους ανθρώπους.Και τον κόσμο. Έτσι, ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε όλες τις δυνατότητες, που η φύση παρέχει απλόχερα. Απλόχερα και εμείς εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας σ' αυτούς τους δουλευτάδες, που φτιάξανε γεφύρια με αντοχή και ομορφιά. Σμίξανε χωριά και τάφεραν σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο.
μνήμες....αναφορές....βιώματα.... Στη διαδρομή του χρόνου, μέσα από απάνθρωπες και βέβηλες συμπεριφορές αλλά και φυσικές καταστροφές, έφτασαν στις μέρες μας όπως έφτασαν! Τα θαυμαστά αυτά έργα της λαϊκής μας γεφυροποιίας πρέπει να παραδοθούν αλώβητα και με σεβασμό, στη μνήμη και τον θαυμασμό των επόμενων γενιών.
Καλώς ήλθατε στους δρόμους του νερού και της πέτρας Καλώς ήλθατε στον θαυμαστό κόσμο των πετρογέφυρων Καλώς ήλθατε στο Αρχείο ΓεφυριώνΠελοποννήσου.
Βρίσκεται επί του χειμάρρου Κάκκαβου που διασχίζει τη Δημητσάνα, πρωτεύουσα του δήμου Γορτυνίας του νομού Αρκαδίας, στην είσοδό της και λίγο πιο κάτω χύνεται στον Λούσιο, έχει τρεις καμάρες και το συναντάμε στην είσοδο της κωμόπολης, ερχόμενοι από Καρκαλού, κάτω ακριβώς από το μεγάλο μονότοξο γεφύρι
της Δημητσάνας.
Τρίτοξο γεφύρι Μάκρη και η βρύση του Κουρή από ανάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.
Η επιφάνεια διάβασης είναι επίπεδη και η μεσαία καμάρα, σε σχέση με τις άλλες δύο μικρότερες,
έχει δύο σειρές θολίτες και σαν έτος κατασκευής του θεωρείται το 1851 αγνώστου πρωτομάστορα.
Είχε στηθαία, πλάτους 0,40 μ. που τώρα είναι
κατεστραμμένα και ίχνη τουςυπάρχουν
στην από ανάντη πλευρά του γεφυριού. Ίσως παρασύρθηκαν από κάποιο δυνατό
κατέβασμα του χειμάρρου και δεν επισκευάστηκαν ξανά ή ακόμη ίσως έγιναν
αντικείμενο κλοπής για χρήση τους σαν υλικά οικοδομών.
Από κατάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.
Η ιστορική
Δημητσάνα ( εκεί που η γη σκίζεται για να περάσει το ποτάμι) σκαρφαλωμένη σε
υψόμετρο 950 μέτρων, γνωστή ήδη από τον 10ο αιώνα, είναι χτισμένη πάνω στην
ομηρική Τεύθιδα ( Τεύθις, αρκαδική πόλη που πήρε μέρος στον τρωϊκό πόλεμο αλλά και
στον εποικισμό της Μεγαλόπολης). Είναι διατηρητέος οικισμός και
γεμάτος μνήμες, ιστορία και μύθους. Είναι χτισμένη αμφιθεατρικά σε δύο
αντικριστούς λόφους, πάνω από το φαράγγι του Λούσιου ποταμού. Αποτελεί από μόνη
της ένα ζωντανό πέτρινο μουσείο παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, μια αρχόντισσα με
τα σοκάκια της, τις νεροτριβές, τα γεφύρια, τα μοναστήρια και τα κάθε λογής
κειμήλια, τη βιβλιοθήκη της με τα σπάνια έγγραφα, τους μπαρουτόμυλους. Το
φυσικό κάλος της είναι απαράμιλλο και δεν είναι τυχαίο ότι το κάλος αυτό έχει
εμπνεύσει το μύθο του ιερού λουτρού του Δία στον ποταμό, που εξ αιτίας αυτού
ονομάστηκε Λούσιος ( εκεί που λουζόταν ο Δίας). Η Δημητσάνα με τους 14
μπαρουτόμυλους ονομάστηκε δίκαια “μπαρουταποθήκη του Έθνους” και η συμβολή της
στον αγώνα του '21ήταν ασύγκριτη.
Η επίπεδη επιφάνεια διάβασης. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.
Το γεφύρι, όπως αναφέρθηκε, βρίσκεται στην είσοδο της Δημητσάνας από
Καρκαλού, μεταξύ του γκρεμισμένου χανιού Πάπαρη και της βρύσης Κουρή. Πάνω και
δίπλα της περνάει ο δημόσιος δρόμος.
Στην κατάντη
πλευρά του γεφυριού υπάρχει εντειχισμένη πλάκα με την επιγραφή:
“ΤΩΧ.ΑΘ. ΜΑΚΡΗ / Η ΠΑΤΡΙΣ/ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΣΑ/1851”
Λίγα μέτρα μακρυά του βρίσκεται η βρύση του Κουρή, που
όπως μας λέει μια επιγραφή πάνω της “ωκοδομήθη επιμέλεια του Δημάρχου Ευθυμίου
Κουρή το έτος 1871”.
Πρόσφατα, το Φθινόπωρο του 2019, πραγματοποιήθηκε μία
μελέτη συντήρησης και ανάδειξης του τρικάμαρου αυτού γεφυριού και της παλιάς
οδού της Τοπικής Κοινότητας Δημητσάνας. Η μελέτη αυτή έχει παραληφθεί από το
δήμο Γορτυνίας και είναι έτοιμη για ένταξη στο κατάλληλο συγχρηματοδοτούμενο
πρόγραμμα, με προϋπολογισμό 1.050,127,27 ευρώ. Μία άλλη αξιαίπενη προσπάθεια
πολιτιστικής ανάδειξης ενός μνημείου.
Από ανάντη.
Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.
Παραθέτουμε εδώ μια σημαντική μαρτυρία του Νίκου
Κουγιούφα, από το διπλανό ιστορικό και αυτό χωριό Ζάτουνα, χαρακτηριστική της
πρώην και της μελλοντικής ιστορίαςτου
γεφυριού. «Βλέπουμε ένα αξιοθαύμαστο ανθρώπινο έργο. Βρίσκεται στην είσοδο μιας
ιστορικής πόλης που λέγεται με κεφαλαία γράμματα ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ. Πριν από το 1911,
καθώς με πληροφόρησεο Σπύρος
Σεργόπουλος αείμνηστος ξεναγός της Δημητσάνας και φίλος του πατέρα μου Χρόνη
Κουγιούφα, από εδώ περνούσαν άνθρωποι, άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια, γιδοπρόβατα,
επισκέπτες. Κάτω από το γεφύρι περνούν όταν βρέχει καταρρακτωδώς τα ορμητικά
θολά νερά του αγριεμένου χείμαρρου Κάκκαβου. Τόνοι ορμητικών νερών ορμούσαν και
θολές κατεβασιές από το ΔΡΥΜΟΝΑ φοβέριζαν τα θεμέλια του γεφυριού να τα πάρουν,
να το γκρεμίσουν για να χαθεί. Άντεξε το γεφύρι, είναι καλά θεμελιωμένο. Πολλά
τσεκούρια το κόβουν. Το πιο επικίνδυνο η αδιαφορία των αρμοδίων για τη
συντήρηση ιστορικών μνημείων. Φωνάζει ο Κάκκαβος θα το γκρεμίσω. Οι αρμόδιες
υπηρεσίες αλούθε τηράνε. Τρύπα χάσκει στα κλειδιά του γεφυριού. Ξεπλύθηκαν οι
λάσπες που κρατούσαν ενωμένες τις πέτρες. Κρατάει ακόμα. Το πρώτο ιστορικό
γεφύρι της αμαξιτής οδού Τρίπολης-Δημητσάνας-Ζάτουνας κλπ. χωριών της
Γορτυνίας. Δυστυχώς είναι έτοιμο να καταρρεύσει, καταδικασμένο και αναξιοποίητο
στην είσοδο της πόλης! Θα μπορούσε να αποτελεί τη βιτρίνα της, εάν υπήρχε
συντονισμένο ενδιαφέρον των τοπικών φορέων αλλά και της τοπικής και
περιφερειακής διοίκησης».
Τα δύο γεφύρια στην είσοδο της Δημητσάνας. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.
Οι διαστάσεις του είναι:
Άνοιγμα μεγάλης καμάρας:
6,90 μ.
Ύψος μεγάλης
καμάρας:5,70 μ.
Άνοιγμα αριστερής
καμάρας από ανάντη: 3,80 μ.
Ύψος: 2 μ.
Άνοιγμα δεξιάς καμάρας
από ανάντη: 3,40.
Ύψος: 3,15 μ.
Πλάτος γεφυριού: 3,90 μ.
Μήκος γεφυριού: 28 μ.
Είναι σε άσχημη κατάσταση και απαιτούνται εξειδικευμένες επισκευές και συντηρήσεις από ειδικούς για να αποφευχθούν άσχημες καταστάσεις.
Το ρωμαϊκό
υδραγωγείο, που είχε κατασκευάσει ο Αδριανός, για να φέρνει το νερό από τη
Στυμφαλία στην Κόρινθο, μήκους 84 χιλιομέτρων, αναφέρεταιως εξής από τον Παυσανία: “...και υπάρχει
στην πόλη των Στυμφαλίων πηγή, και απ' αυτή ο βασιλεύς Αδριανός νερό έφερε στην
πόλη των Κορινθίων...”
Από το
σπουδαίο αυτό έργο σώζονται 3 σήραγγες και 22 γέφυρες, από τις 70 που πιθανώς
υπήρχαν κατά τη λειτουργία του.
Το Αδριάνειο
υδραγωγείο της Κορίνθου ήταν μεταξύ των πέντε μεγαλυτέρων υδραγωγείων της
αυτοκρατορίας και έπαυσε να λειτουργεί κατά την περίοδο της παρακμής της
Κορίνθου, πιθανώς τον 5ο μχ αιώνα.
Εκτεταμένα κομμάτια εκ βάθρων του υδραγωγείου αυτού
επισκεύασαν οι Λαγκαδινοί στην περιοχή του χωριού Ψάρι Κορινθίας απ' όπου και οι φωτογραφίες.
Οι σπουδαίοι αυτοί μάστορες της πέτρας, που άφησαν σε όλη την Πελοπόννησο και όχι μόνο το στίγμα τους, δεν χρησιμοποίησαν κάποια δικιά τους τεχνική αρχιτεκτονική
τεχνοτροπία αλλά όπως συμβαίνει με τους έμπειρους και συνειδητοποιημένους
μαστόρους, όπως ήταν οι Λαγκαδινοί, ακολούθησαν τις αρχαίες «νόρμες» γι’ αυτό
και η δουλειά τους είναι κορυφαία.
Βέβαια αργότερα του αλλάξαμε τα φώτα από μπετόν αλλά ευτυχώς
κάτι διακρίνεται για να θαυμάζουμε τη δουλειά τους. (1)
Το γεφύρι βρίσκεται αριστερά, στο έμπα του χωριού επί
του Λειβαρτζινού Ερύμανθου, που διασχίζει το χωριό και πηγάζει από την περιοχή
“Σκουτέλι” και την πηγή “Κρουσταλλός”, που υδρεύει και το χωριό.
Λέγεται έτσι γιατί το νερό είναι παγωμένο, “κρούσταλλο”,
όπως λένε οι ντόπιοι.
Είναι μονότοξο, με διπλή σειρά από θολίτες και στηθαία,
ενώ μας είναι άγνωστο πότε ακριβώς χτίστηκε.
Καμάρα στο
Λειβάρτζι. Από ανάντη. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Πριν χτιστεί το γεφύρι αυτό, η
"Καμάρα", υπήρχε άλλο παλιότερο γεφύρι, δυο μέτρα πιο πάνω, που έχει
χτιστεί από τον Ανδρέα Πάππα το 1856, ντόπιο από τον συνοικισμό “Μισοχώρι” Λειβαρτζίου.(1)
Η καμάρα, από το βιβλίο του Αθαν. Θ. Λέλου.
Ήταν έμπορος, έκανε λεφτά στην Πάτρα
και κατόπιν προχώρησε σε διάφορες δωρεές προς το χωριό του. Έχτισε το γεφύρι
αυτό, το άλλο στη θέση “Καμουτσάρη”,
που τώρα είναι χωμένο, καθώς και τις δύο βρύσες "Πάνου" και
"Κάτου" καμουτσάρη στην ίδια περιοχή. Το γεφύρι αυτό, το παλιό,
παρασύρθηκε από το νερό του ρέματος και στη συνέχεια χτίστηκε, πριν τον πόλεμο
του ΄40, το σημερινό, η λεγόμενη “Καμάρα”
στο Λειβάρτζι.
Ο ντόπιος, Βασιλόπουλος Λεωνίδας, πρώην δήμαρχος του τέως δήμου Αροανίας,
μας αφηγείται ότι "...εκεί που βρίσκεται η κεντρική καμάρα στο Λειβάρτζι,
στο σημείο εκεί που είναι και η βρύση, αυτή είναι η νεότερη καμάρα που έχει
χτιστεί όταν παρασύρθηκε από τον ποταμό η πρώτη, που ήταν δωρεά του Ανδρέα
Πάπα, που φτιάχτηκε το 1856. Το πότε παρασύρθηκε δεν το γνωρίζουμε, οπότε δεν
έζησε για πολλά χρόνια η πρώτη καμάρα. Βρίσκεται όπως κοιτάζουμε την καμάρα από
το δρόμο δύο μέτρα δεξιά, λίγο πιο κάτω...ήταν η παλιά καμάρα...παρασύρθηκε και
φτιάχτηκε αυτή...πότε φτιάχτηκε δεν το γνωρίζω...πριν τον πόλεμο...προπολεμικά
σίγουρα...".
Καμάρα στο
Λειβάρτζι. Από ανάντη. (Φωτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Έχει υποστεί κάποιες φθορές αλλά
είναι σε καλή κατάσταση. Η μεγάλη και καταστροφική για την περιοχή πλημμύρα του
2003-2004 το καβάλησε αλλά δεν το γκρέμισε. Τη βρύση πλάι του την έχτισε o Tάκης
Κυριαζής, μπάρμπας του Μήτσου του “Μποτζολή”,
από το διπλανό χωριό Λεχούρι.
Οι διαστάσεις
του είναι:
'Ανοιγμα καμάρας: 7,20 μ.
Υψος: 2,80 μ.
Πλάτος: 3,85 μ.
Μήκος: 10,90 μ.
Μήκος καμαρολιθιού: 0,80 μ.
'Υψος στηθαίου: 0,40 μ.
Παραθέτω
εδώ μια μαρτυρία ενός ντόπιου, μελετητή της ιστορίας και του πολιτισμού της
περιοχής:
"Η
«Καμάρα» ήταν μεγάλου ύψους μονότοξο γεφύρι, που όμως η συσσώρευση φερτών
υλικών ανέβασαν πολύ την κοίτη του ποταμού. Στη φωτογραφία της δεκαετίας του
1940, ή αρχές του 1950, είναι απάνω στη γέφυρα μια συγχωριανή μου με νεροβάρελο
στον ώμο, που πιθανότατα πάει να το γεμίσει (ή μόλις έχει γεμίσει) από την
παρακείμενη στην καμάρα φυσική πηγή.
Η πηγή
αυτή υπήρχε μέχρι τις 11 του Σεπτέμβρη του 1990, που η μεγάλη νεροποντή άλλαξε
το τοπίο. Τέσσερις συγχωριανοί μου, μάλιστα, υπήρξαν θύματα της μανίας του
ποταμού. Η φωτογραφία είναι από το βιβλίου του Εκπαιδευτικού Αθ. Θ. Λέλου
«ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΨΩΦΙΔΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΒΑΡΤΖΙΟΥ», έκδοση 1953".
(2)
Άλλη μια
μαρτυρία μιας ντόπιας οφείλλω να αναφέρω εδώ: "...το πιο αγαπημένο μου
μέρος στο Λειβάρτζι είναι εδώ... τι νερό έχω κουβαλήσει για το μαγαζί του
πατέρα μου από την καμάρα. Και να φανταστείς ότι δεν υπήρχε βρύση επάνω όπως
είναι τώρα...κατεβαίναμε καμιά 15ριά σκαλιά και ήταν μια πηγή..από κει παίρναμε
νερό...". (3).
Σημειώσεις-Βιβλιογραφία
1. Μαρτυρία στον γράφοντα του ντόπιου Λεωνίδα
Βασιλόπουλου, πρώην προέδρου της κοινότητας Λειβαρτζίου και Δημάρχου Αροανίας
στις 24/08/2009.
2. Ομοίως.
3. Δήμητρα Καζαζάκη.
Μαρτυρία στον γράφοντα στις 16/07/2010.
