Καλωσόρισμα ΑΓΠ

....της Πέτρας και του Νερού

Πέτρα και νερό!
Δύο υλικά, που συναντά κανείς σε αφθονία στην Ελληνική γη.
Πέτρα και νερό!
Δύο στοιχεία, που καθημερινά συναντάμε στη ζωή μας.
Πέτρα και νερό!
Με τη δική του μεταφορική σημασία το καθένα.
Πέτρα και νερό!
Σταυραδέρφια της Μάνας φύσης.

διαδρομές.... 
Η  πέτρα που φανερώνει τις δυσκολίες που περνάμε, μαρτυρά το χρόνο και τις αναμνήσεις, την ανάγκη, την ιστορία.
Το νερό που οδηγεί στη λύτρωση, που δείχνει δρόμους και χαράζει πορεία.
Το ένα συμπληρώνει το άλλο.
Το ένα αποζητά τη βοήθεια του άλλου.
Το ένα σφιχταγκαλιάζει το άλλο.

της φύσης τα καμώματα....
Πολλές φορές "κονταροχτυπιούνται" μεταξύ τους. Μα πάντα νικητής βγαίνει το νερό!
Έτσι, το νερό τρέχει και σμιλεύει την πέτρα φτιάχνοντας κάποτε-κάποτε απαράμιλλα έργα τέχνης.
Στο πέρασμά του από την πέτρα, "γεννά" σπήλαια, φαράγγια, καταβόθρες, βάραθρα, γεφύρια, περίτεχνα σχέδια.

δημιουργήματα....
Κάποιες φορές, είναι ο άνθρωπος, που χρησιμοποίησε την πέτρα για να δαμάσει το νερό.
Και το κατόρθωσε.
Έστησε πέτρινα γεφύρια, ακονίζοντας με τη σειρά του την πέτρα, για να διαβεί το ορμητικό ρέμα.
Γεφύρια, που ακουμπάνε πάνω σε πολλά πόδια.
Δύο, τρία, τέσσερα ή και περισσότερα, για να δρασκελίσει το νερό ενώνοντας τους τόπους.
Και τους ανθρώπους. Και τον κόσμο.
Έτσι, ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε όλες τις δυνατότητες, που η φύση παρέχει απλόχερα.
Απλόχερα και εμείς εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας σ' αυτούς τους δουλευτάδες, που φτιάξανε γεφύρια με αντοχή και ομορφιά. Σμίξανε χωριά και τάφεραν σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο.

μνήμες....αναφορές....βιώματα.... 
 Στη διαδρομή του χρόνου, μέσα από απάνθρωπες και βέβηλες συμπεριφορές αλλά και φυσικές καταστροφές, έφτασαν στις μέρες μας όπως έφτασαν!
 Τα θαυμαστά αυτά έργα της λαϊκής μας γεφυροποιίας πρέπει να παραδοθούν αλώβητα και με σεβασμό, στη μνήμη και τον θαυμασμό των επόμενων γενιών.

Καλώς ήλθατε στους δρόμους του νερού και της πέτρας
Καλώς ήλθατε στον θαυμαστό κόσμο των πετρογέφυρων
Καλώς ήλθατε στο Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Θοδωρής Χαμάκος / Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (Α.Γ.Π.)
Αγίου Δημητρίου 29
18547 Νέο Φάληρο                                         
Πειραιάς
Τηλ.        210 4829520                                    
Κιν.        693 7433866                                      
Email: theodoros.hamakos@uww.org

           thodorischamakos@gmail.com          

Youtube: www.youtube.com/agpelop       
Blog:  www.agpelop.blogspot.gr                                   
Facebook: www.facebook.com/thodorischamakos                                  

Γεφύρι της Κυράς στον Ιάρδανο. Πύργος Ηλείας.

  Γεφύρωνε τον Ιάρδανο, στο δρόμο Πύργου – Πάτρας, λίγο έξω από τον Πύργο.

  Μας είναι άγνωστο πότε και από ποιους  χτίστηκε όπως επίσης και γιατί γκρεμίστηκε.

 Ο Ιάρδανος έρχεται από τα χωριά του παλιού δήμου Λετρίνων, νυν Πύργου, Μαλαπάσι, Βροχίτσα, Ρώμεσι, Τζόγια, Βούναργο και άλλους διπλανούς συνοικισμούς. Ακολουθεί δυτική διαδρομή και εκβάλλει στο Ιόνιο, κοντά στη μονή Σκαφιδιάς και στα όρια των χωριών Σκαφιδιάς, Μυρτιάς, Καλακαϊίκων  και  Αγίου Ηλία. 

  Λίγο πριν την μονή Σκαφιδιάς και κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό της Μυρτιάς υπήρχε μέχρι σχετικά πρόσφατα ξύλινη γέφυρα για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών της μονής από τα διπλανά χωριά, κυρίως κατά τον δεκαπενταύγουστο όταν υπήρχε και το ομώνυμο πανηγύρι. Το ξύλινο αυτό γεφύρι υπήρχε μέχρι και την δεκαετία του 1960, αρχές ’70. Πιθανώς κατά το παρελθόν να υπήρχε πέτρινο ή κάποιο άλλο είδος γεφυριού στην ίδια θέση.

  

Ποταμός Ιάρδανος στην εκβολή του στη θάλασσα.

  

Για την ονομασία του γεφυριού και του ποταμιού γενικότερα αναφέρονται τρεις εκδοχές. Η πρώτη, που οφείλεται στην ντόπια, παράδοση λέει ότι ονομάστηκε έτσι από μια νεράιδα που ζούσε εκεί κοντά και λουζόταν στα νερά του ποταμού, η δεύτερη και πιο ισχυρή από τους ντόπιους θεωρεί πως ονομάστηκε έτσι η γέφυρα και το ποτάμι από την κυρίαρχη εικόνα της Παναγίας που υπάρχει στη μονή της Σκαφιδιάς “της Κυρίας της Σκαφιδιώτισσας” και η τρίτη ότι προέρχεται από πλούσια κυρία της περιοχής, την Άννα Μαρία Παριανοπούλου Βενιέρα, που διεκδικούσε τμήμα της περιουσίας της μονής Σκαφιδιάς.

   Υπάρχει επιπλέον, στα αρχεία της μονής Σκαφιδιάς, με όποια σημασία μπορεί να έχει αυτό για την παραπάνω τρίτη εκδοχή, ένα τουρκικό  φιρμάνι με χρονολογία “Δεκέμβριος αωλζ'”, που αναφέρεται στην κτηματική περιουσία της μονής και γράφει: “...μέχρι της θέσεως της καλουμένης βαθύ λαγκάδι βρύσις”. (1)

  Ο Γυμνασιάρχης Γεώργιος Παπανδρέου, από το Σκούπι (Πάος) Καλαβρύτων που τελείωσε το σχολαρχείο Πύργου και μετά τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Αθηνών διορίστηκε και δίδαξε στον Πύργο, μας λέει την δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα: "Ο Ιάρδανος ή Ιαρδάνης (νυν Βουβό ποτάμι), όστις σχηματιζόμενος υπό των υδάτων των περί τα χωρία και κώμας (του δήμου Λετρίνων) Μαλαπάσιον, Βροχίτσαν, Ρώμεσι, Τζόγια, Βούναργον και τα πέριξ και διευθυνόμενος απ’ Α. προς Δ. εκβάλλει εις τον Χελωνίτην κόλπον εγγύς κι προς Δ.της μονής Σκαφιδιάς, ην παραρρέει από Β. Και επ’ αυτού υπάρχει γέφυρα εν τη αμαξιτή οδώ Πατρών-Πύργου εις μίαν ώραν απόστασιν προς Δ. του Πύργου, η καλουμένη γέφυρα της Κυράς, και άλλη χαμηλότερον μεταξύ Μυρτιάς και Σκουροχωρίου". (2) 

  Και πιο κάτω, " ...η κάτω ποταμία χώρα του Ιαρδάνου πιθανότατα εσχημάτιζε κολπίσκον μέχρι που της γεφύρας της Κυράς, κατόπιν δε λίμνην φρασσομένην δια του στενού μεταξύ Σκαφιδιάς και Μυρτιάς και είτα εκχυθείσαν εις την θάλασσαν διαρραγέντος του στενού αυτού. Αλλά κατόπιν δια των προσχώσεων και η ξηρά εκεί επηυξήθη και ο κόλπος της Σκαφιδιάς εγένετο αβαθέστερος και δη περαιτέρω προς Ν. της Σκαφιδιάς ο άλλοτε καλός πως λιμήν της Φειάς καταχωσθείς νυν είναι αβαθής ορμίσκος (ο του Αγ. Ανδρέου)".(3)

 

 

Ιερά μονή Σκαφιδιάς.

 

 

  Επειδή υπήρχαν κάποιες αμφιβολίες για την ύπαρξη του Ιάρδανου στη θέση αυτή ο Γ. Παπανδρέου διευκρινίζει ότι "...ουχί δ’ ορθώς, νομίζω, ο Bursiam αμφιβάλλει αν είναι αυτός ο παρ’ Ομήρω μνημονευόμενος ως παρά την Φειάν ρέων, διότι άλλος ποταμός εγγύτερος προς την Φειάν δεν υπάρχει. Παρά την δεξιάν δ’ αυτού όχθην κείνται ερείπια του επί Τουρκοκρατίας τελωνειακού σταθμού Πυργί..." (4). 

  Και επί πλέον παρακάτω για την διαμόρφωση της περιοχής, "...η προς Α. πεδιάς περί την γέφυραν της Κυράς, δηλ. η κυρία ποταμία χώρα αυτού, απετέλει ποτέ εν παναρχαίοις χρόνοις λίμνην κενωθείσαν είτα και εκχυθείσαν δια του ρήγματος τούτου". (5). Πρόκειται για τον λεγόμενο κάμπο της Μυρτιάς που αποξηράθηκε και τα νερά μέσω του ποταμού διοχετεύθηκαν στη θάλασσα.

 

Σημειώσεις-βιβλιογραφία

(1). Κ.Π. Δάρμος. Οι αρχαίοι ποταμοί της Πελοποννήσου. Εκδόσεις Ανοιχτή Πόλη, σελ.211 Αθήνα 2007

(2).   Γεωργίου Παπανδρέου, Δ.Φ. Γυμνασιάρχου. Η Ηλεία δια έσου των αιώνων. Αμαλιάδα 2010.  Σελ.29.

(3). Ομοίως, σελ. 52.

(4). Ομοίως, σελ. 125

(5). Ομοίως, σελ. 125

Γεφύρι στο κτήμα Μπαλτόπουλου. Λάμπαινα Μεσσηνίας.

   Βρίσκεται στη Μέση Λάμπαινα και είναι χτισμένο επί τουρκοκρατίας. Στην ουσία ήταν πόρτα, που χώριζε το μπαξέ του Γεωργίου Μπαλτόπουλου από το υπόλοιπο χωριό.

  Πρόκειται για ένα στην πραγματικότητα ιδιόκτητο γεφύρι στο κτήμα Μπαλτόπουλου, χτισμένο επί τουρκοκρατίας, με μια σειρά θολίτες, οξυκόρυφο με κάθετα βάθρα.

Το γεφύρι από κατάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

 

  Πάνω του πέρναγε δρομάκι, που οδηγούσε στις σταφίδες των ντόπιων. Το ρέμα λέγεται ¨της Κάτω βρύσης¨, γιατί υπήρχε και υπάρχει ακόμη μια βρύση εκεί και χύνεται στον Βαλύρα.

  Τις πληροφορίες μας έδωσε ο Μπαλτόπουλος Γεώργιος του Ιωάννου, πρώτος εξάδελφος του Γεωργίου Μπαλτόπουλου του Γεωργίου.

Οι διαστάσεις του είναι:

                       Άνοιγμα καμάρας: 2 μ.

                       Ύψος: 3 μ.

                       Πλάτος: 0,80 μ.

                       Μήκος: 8 μ.

Η αμβλεία γωνία του τόξου. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Δείτε το παρακάτω βίντεο για το γεφύρι: 

 

 

 

 

Του Μπαμπαλή το γεφύρι. Πράσινο (Καρνέσι) Αρκαδίας.

   “ ανάθεμά σε Μπαμπαλή που πήρες τα παιδιά μας στην Αμερική”

  Ο Παναγιώτης Μπαμπαλής γεννήθηκε το 1852 στο Πράσινο και μετανάστευσε στην Αμερική, όπου απέκτησε περιουσία. Πήρε πολλά παιδιά από το χωριό κοντά του και γι' αυτό οι μανάδες τον “καταριόντουσαν” με τη φράση : “ ανάθεμά σε Μπαμπαλή που πήρες τα παιδιά μας στην Αμερική”. Γύρισε και πήρε μέρος στον Α' παγκόσμιο πόλεμο και με δικά του χρήματα έχτισε το υδραγωγείο και το ομώνυμο γεφύρι στο χωριό του. Έζησε κοντά στον Αλ. Παπαναστασίου από το Λεβίδι και πέθανε “στην ψάθα” στην Αθήνα, όπου κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη, το 1935.

   Το γεφύρι είναι χτισμένο επί του Καρνεσέϊκου ποταμιού, στον κάμπο προς τη μεριά του Πράσινου (Καρνέσι). Χτίστηκε περί το 1910 από λαγκαδινούς μαστόρους και είναι μονότοξο, με μια σειρά θολίτες, καταβιβασμένο, στηθαία όχι σε καλή κατάσταση και καμπυλωτή και καλντεριμωτή επιφάνεια διάβασης.

Από ανάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

   Το Καρνεσέϊκο ποτάμι είναι παρακλάδι του Τράγου και πηγάζει από την περιοχή “Μάτι” ή “Παλιόπυργος”, όπως το λένε οι ντόπιοι. Ονομάστηκε έτσι γιατί επί τουρκοκρατίας εκεί υπήρχε πύργος και κάτι λίγα σπίτια. Έχει νερό χειμώνα – καλοκαίρι αλλά τα τελευταία χρόνια στερεύει μερικές φορές. Πότιζαν απ' αυτό τα χωράφια τους τέσσερις  μέρες οι Καρνεσαίοι (γιατί είχαν και μύλο) και τρεις οι Δαραίοι. Χύνεται στον Τράγο και το σημείο αυτό λέγεται “ Σμίξη”, στην περιοχή “Κάτω Μηλιανός”.

Η επιφάνεια διάβασης. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

 

 Ο ντόπιος Παναγιώτης Καλτσάς μας αφηγείται: “...βρισκόμαστε στην τοποθεσία που το λέμε στου Μπαμπαλή το γεφύρι. Δυο λόγια για τον Παναγιώτη Μπαμπαλή. Είναι Πρασινιώτης. Γεννήθηκε περί το 1850, πέθανε το 1935...πάμφτωχος...είναι ο ευεργέτης του χωριού μας διότι εκτός από το γεφύρι, που φέρει τ' όνομά του, πούτανε μεγάλο έργο για την εποχή του περί το 1910 που εξυπηρετούσε όλους τους κατοίκους όχι μόνο του χωριού μας αλλά και των διπλανών χωριών, διότι εκείνες τις εποχές τα νερά ήσανε πάρα πολλά και δεν μπορούσαν να περάσουν ούτε με τα ζώα ακόμα. Το γεφύρι αυτό πρέπει...να έγινε πρέπει...υπολογίζεται να έγινε περί το 1910 από μαστόρους λαγκαδινούς. Λίγα πράγματα για τον Παναγιώτη Μπαμπαλή. Έφυγε για την Αμερική περί το 1890 με 95 με άσχημες συνθήκες. Είναι ο πρώτος μετανάστης, όχι μόνο του χωριού μας, αλλά και της γύρω περιοχής στην Αμερική. Εκεί μέσα που έκαναν κάνα μήνα για να φτάσουν στην Αμερική....ξεκίνησε λέγεται από την Πάτρα με το πλοίο Πατρίς...έφτασε στην Αμερική και μέσα σε δυο μήνες στέλνει και εκατό δολάρια στους συγγενείς και λέγει ότι εδώ το μεροκάματο είναι πολύ καλλίτερο από το μεροκάματο που πηγαίναν τότε οι κάτοικοι στην Αμαλιάδα...από ήλιο σε ήλιο...δηλαδή δώδεκα ώρες και...κι έπαιρναν δύο δραχμές. Εκεί οχτάωρο και έπαιρναν εφτά δραχμές, δηλαδή τριπλάσιο περίπου και παραπάνου. Λέγεται ότι είχε και το γιό του το Βασίλη και πήγε να δει κάποιον πατριώτη μας σε νοσοκομείο και τούμπαρε ο σιδηροδρομικός...το μέσο που πήγαινε και σκοτώθηκαν αρκετοί μεταξύ των οποίων και ο γιος του, ο μονάκριβος Βασίλης και από τότε άρχισε να ευεργετεί περισσότερο το χωριό. Έφτιαξε μια βρύση που λέμε τα Αχούρια, τη μεταφορά του νερού από της βάνας το νερό στο χωριό μας, τον γυναικωνίτη στην εκκλησία και άλλα πολλά...Αυτό το ποτάμι το λέμε Καρνεσέϊκο ποτάμι και πηγαίνει και ανταμώνει με το άλλο που το λέμε Νταρέϊκο ποτάμι και λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω σμίγουν και όλα μαζί, το Νταρέϊκο και το Καρνεσέϊκο, το λέμε Τράγος ποταμός...χύνεται στο Λάδωνα μαζί με άλλα ποτάμια που έρχονται από το Χελμό...δημιουργούνε τη λίμνη του Λάδωνα με τα γνωστά έργα...Οι γυναίκες του χωριού μας και της γύρω περιοχής είχανε αγανακτήσει που οι άντρες και τα παιδιά τους έφυγαν για την Αμερική και έλεγαν ακόμη και σε νεώτερες εποχές ανάθεμα στον Μπαμπαλή που βρήκε αυτή την τρύπα...ομορφότερα ανάθεμα στον Μπαμπαλή που βρήκε στην Αμερική...διότι περιμένανε τους άντρες τους για να γυρίσουν...και τα παιδιά τους...Αρκετοί απ' αυτούς παρέμειναν μόνιμοι στην Αμερική και γι' αυτό δικαιολογημένα είχαν την αγανάκτηση αυτή για τον ευεργέτη Παναγιώτη Μπαμπαλή”.

Οι ζημιές στα στηθαία. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Οι διαστάσεις του είναι:

                       Άνοιγμα καμάρας: 4,90 μ

                       Ύψος: 1,80 μ.

                       Πλάτος: 3,10 μ.

                       Μήκος: 9,40 μ.

                       Πλάτος καμαρολιθιού: 0,30 μ.

                       Ύψος στηθαίου: 0,60 μ.

Το γεφύρι από ανάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Δείτε το παρακάτω βίντεο για το γεφύρι:

 

Γεφύρι του Στέφανου. Δρυμός-Καλαβρύτων.

  Βρισκόταν επί του δημόσιου δρόμου Πάτρας-Καλαβρύτων, μετά το Σοποτό όταν ο δρόμος διασχίζει την κορυφογραμμή, πάνω από το χωριό Δρυμός (Μοστίτσι), σε μια στενή στροφή του δρόμου, όπου το χώμα είναι κόκκινο.

 Για το γκρεμισμένο πια αυτό μονότοξο γεφύρι λέγεται το παρακάτω:

 " 'Όταν γινότανε ο δρόμος, δούλευε πολύς κόσμος με τα δικά του εργαλεία ο καθένας, άλλος με τον κασμά του, άλλος με τη βαριά του, άλλος με το λοστό του. 

  Εκεί που είναι το γιοφύρι του Στέφανου, πάνω από το Μοστίτσι, κόπηκε ένα μεγάλο κομμάτι χώμα και πλάκωσε έναν εργάτη, που τον λέγανε Στέφανο. Όταν τον ξεθάψανε, ο άνθρωπος είχε πεθάνει. Από τότε το γιοφύρι πήρε τ’ όνομά του και ο τόπος εκεί κρατεί".

  Λέγοντας ότι ο τόπος «κρατεί», κάποια παράδοση/θρύλος λέει για το συγκεκριμένο σημείο, ότι κάποτε έγινε φόνος ή κάποιος πέθανε με βίαιο τρόπο εκεί. Το αίμα του αδικοχαμένου «βογκάει», ιδίως τις νύχτες, σαν να θέλει να διαμαρτυρηθεί για τον τρόπο που έχασε τη ζωή του. Αν κάποιος περάσει από το σημείο εκείνο τη νύχτα, μη έχοντας άλλη επιλογή στη διαδρομή του, πρέπει να έχει μαζί του φυλαχτό για να μην ακούσει το βογκητό του, ή να μην τον «πειράξει». Το φυλαχτό μπορεί να είναι μικρό εικόνισμα, σταυρός, λιβάνι, ακόμα και μια μπουκιά ψωμί, ενώ απαγορεύεται αυστηρά ν’ ανάψει τσιγάρο, γιατί τότε προκαλεί την τύχη του! Άλλοι πάλι, λένε πως το τσιγάρο είναι κι αυτό φυλαχτό.

Το σημείο του γεφυριού. Φώτο: Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος

 

  Λέγεται ακόμα πως αν στο ίδιο σημείο μιας περιοχής συμβαίνουν ατυχήματα, ίσως κάτι έχει γίνει εκεί (π.χ. φόνος, δυστύχημα) και «ο τόπος κρατεί». Τέτοια σημεία μάς έχουν υποδείξει πολλά οι πρόγονοί μας στον τόπο μας. Σπίτια, π.χ., που καήκανε, με ανθρώπους ζωντανούς μέσα, για πολλά χρόνια μετά ακούγανε οι γείτονές τους τις φωνές τους τη νύχτα! Κάποιοι, μάλιστα, αναγκαστήκανε να φύγουνε από το σημείο εκείνο και να φτιάξουνε αλλού σπίτι!

 Επίσης, ένας τόπος «κρατεί», αν στο ίδιο σημείο παρατηρούνται κατά καιρούς μικροί "ανεμοστρόβιλοι". (1)

Σημειώσεις-βιβλιογραφία.

 1. Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος.  Καλάβρυτα news

Περαταριά-πέρασμα στο Παλιοφάναρο του Αλφειού.

   Άλλο ένα πέρασμα με περαταριά στον Αλφειό υπήρχε κοντά στην περιοχή της σπουδαίας πόλης της αρχαίας Φρίξας, στην περιοχή Παλιοφάναρο της Ηλείας, κοντά στην αρχαία Ολυμπία συνδέοντας την Ηλεία με την Αρκαδία.

Το φόρτωμα στη βάρκα. Fr. Boissonnas 1903.

 

 Για το σημείο αυτό του Αλφειού ο Πουκεβίλ λέει ότι “...διαβήκαμε τον Αλφειό στο Μονόξυλον του Παλαιοφάναρου. Είναι το πιο πολυσύχναστο πέρασμα από την Ηλεία στην Αρκαδία. Τις περισσότερες φορές γίνεται με τη βοήθεια ενός κορμού δένδρου σκαμμένου σε μορφή σχεδίας, ενώ τα αλαφρωμένα από τα φορτία τους υποζύγια διασχίζουν το ποτάμι κολυμπώντας. Η απότομη πλαγιά που εγκλωβίζει την δεξιά όχθη του Αλφειού είναι τόσο απόκρημνη ώστε χρειάζεται κανείς μια ώρα για ν' ανεβεί μέχρι το Παλαιοφάναρον, το οποίο πήρε πιθανότατα το όνομά του από κάποιον φάρο που άναβε εκεί για να δίνει το σύνθημα όταν πλησίαζαν οι πειρατές, ειδοποιώντας τους κατοίκους της περιοχής είτε να αρματωθούν είτε να καταφύγουν στα βουνά”. (1)

 

Fr. Boissonnas 1903

 

   Πρόκειται για την τοποθεσία Παλαιοφάναρο της αρχαίας Ολυμπίας.

 

 Σημειώσεις-βιβλιογραφία

1. Πουκεβίλ. Ταξίδι στην Ελλάδα. Πελοπόννησος. Εκδόσεις ΣΥΛΛΟΓΗ Αφοί Τολίδη. Σελ. 315 Αθήνα 1995