Καλωσόρισμα ΑΓΠ

....της Πέτρας και του Νερού

Πέτρα και νερό!
Δύο υλικά, που συναντά κανείς σε αφθονία στην Ελληνική γη.
Πέτρα και νερό!
Δύο στοιχεία, που καθημερινά συναντάμε στη ζωή μας.
Πέτρα και νερό!
Με τη δική του μεταφορική σημασία το καθένα.
Πέτρα και νερό!
Σταυραδέρφια της Μάνας φύσης.

διαδρομές.... 
Η  πέτρα που φανερώνει τις δυσκολίες που περνάμε, μαρτυρά το χρόνο και τις αναμνήσεις, την ανάγκη, την ιστορία.
Το νερό που οδηγεί στη λύτρωση, που δείχνει δρόμους και χαράζει πορεία.
Το ένα συμπληρώνει το άλλο.
Το ένα αποζητά τη βοήθεια του άλλου.
Το ένα σφιχταγκαλιάζει το άλλο.

της φύσης τα καμώματα....
Πολλές φορές "κονταροχτυπιούνται" μεταξύ τους. Μα πάντα νικητής βγαίνει το νερό!
Έτσι, το νερό τρέχει και σμιλεύει την πέτρα φτιάχνοντας κάποτε-κάποτε απαράμιλλα έργα τέχνης.
Στο πέρασμά του από την πέτρα, "γεννά" σπήλαια, φαράγγια, καταβόθρες, βάραθρα, γεφύρια, περίτεχνα σχέδια.

δημιουργήματα....
Κάποιες φορές, είναι ο άνθρωπος, που χρησιμοποίησε την πέτρα για να δαμάσει το νερό.
Και το κατόρθωσε.
Έστησε πέτρινα γεφύρια, ακονίζοντας με τη σειρά του την πέτρα, για να διαβεί το ορμητικό ρέμα.
Γεφύρια, που ακουμπάνε πάνω σε πολλά πόδια.
Δύο, τρία, τέσσερα ή και περισσότερα, για να δρασκελίσει το νερό ενώνοντας τους τόπους.
Και τους ανθρώπους. Και τον κόσμο.
Έτσι, ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε όλες τις δυνατότητες, που η φύση παρέχει απλόχερα.
Απλόχερα και εμείς εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας σ' αυτούς τους δουλευτάδες, που φτιάξανε γεφύρια με αντοχή και ομορφιά. Σμίξανε χωριά και τάφεραν σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο.

μνήμες....αναφορές....βιώματα.... 
 Στη διαδρομή του χρόνου, μέσα από απάνθρωπες και βέβηλες συμπεριφορές αλλά και φυσικές καταστροφές, έφτασαν στις μέρες μας όπως έφτασαν!
 Τα θαυμαστά αυτά έργα της λαϊκής μας γεφυροποιίας πρέπει να παραδοθούν αλώβητα και με σεβασμό, στη μνήμη και τον θαυμασμό των επόμενων γενιών.

Καλώς ήλθατε στους δρόμους του νερού και της πέτρας
Καλώς ήλθατε στον θαυμαστό κόσμο των πετρογέφυρων
Καλώς ήλθατε στο Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Θοδωρής Χαμάκος / Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (Α.Γ.Π.)
Αγίου Δημητρίου 29
18547 Νέο Φάληρο                                         
Πειραιάς
Τηλ.        210 4829520                                    
Κιν.        693 7433866                                      
Email: theodoros.hamakos@uww.org

           thodorischamakos@gmail.com          

Youtube: www.youtube.com/agpelop       
Blog:  www.agpelop.blogspot.gr                                   
Facebook: www.facebook.com/thodorischamakos                                  

Γέφυρα Μονεμβασίας

 Έχει μήκος 130 μέτρα, 14 τόξα, ενώνοντας το νησί με την απέναντι πλευρά στην Πελοπόννησο και που ο Πουκεβίλ γράφει γι' αυτήν: “ Η Μονεμβασία είναι χτισμένη πάνω σ' ένα νησί που βρίσκεται σε απόσταση βολής από τη στεριά, με την οποία την συνδέει ένα πέτρινο γεφύρι πάνω από μια διώρυγα, όπου το βάθος του νερού δεν είναι παραπάνω από τέσσερα πόδια.” (1)

 

Η γέφυρα το 1888-1890

Πηγή: Λακωνική βιβλιοθήκη. 

 

 

   Δεν είναι γνωστό πότε και από ποιους χτίστηκε, πάντως υπήρχε στις αρχές της δεκαετίας του 1650, γιατί έπαθε μεγάλες ζημιές το 1655, κατά τη διάρκεια των πάμπολλων ναυμαχιών μεταξύ Δημοκρατίας της Βενετίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όταν ο Βενετσιάνος ναύαρχος Μοροζίνι “από το Ναύπλιο ήρθε στην Εύβοια και απεκεί πήγε στη Δήλο και Μονεμβασιά όπου οι Τούρκοι βγήκαν από το κάστρο και βρίσκονταν στη στεριά. Επιτέθηκε, τους αιφνιδίασε και με τα κανόνια του  χ ά λ α σ ε  τ ο  γ ε φ ύ ρ ι. Ο Μοροζίνης μια που οι Τούρκοι βρίσκονταν σε δύσκολη θέση, κάλεσε τους Ρωμιούς να παραδοθούν, μα οι Μονεμβασιώτες αρνήθηκαν. Πολέμησαν μάλιστα μόνοι τους, έ φ τ ι α ξ α ν  τ ο  γ ε φ ύ ρ ι και έβγαλαν τους Τούρκους από τη δύσκολη θέση”. (2)

 

Σχέδιο Th. Weber

Πιθανότατα του 1860.

Βασισμένο σε σκίτσο του M.H.Belle. 

 

   Χρήσιμες πληροφορίες για την επισκευή της  γέφυρας της Μονεμβασιάς στα 1700, επί φραγκοκρατίας, καθώς και άλλα χρήσιμα στοιχεία μας δίνει ο Βασίλης Σιακωτός στην θαυμάσια δουλειά του αναφέροντας τα εξής:

  “Λίγες είναι οι προγενέστερες μαρτυρίες που μπορούμε να αντλήσουμε για τη γέφυρα. Στη γνωμοδότηση του Βενετού μηχανικού Giovani Leonardo Mavro, την οποία συνέταξε στους Μολάους στις 30 Οκτωβρίου 1688 (ν.ημ.), προτείνεται να χτιστεί στη βάση της γέφυρας, από τη μεριά της ενδοχώρας, ένας πύργος (forte) προκειμένου να αποτραπούν οι έξοδοι των πολιορκημένων Τούρκων από τη Μονεμβασιά. Στο υπόμνημα αναφέρεται πως το γεφύρι είχε μήκος περίπου 150 passi (259,5 μέτρα). Σε βενετική έκθεση για την παράδοση της Μονεμβασιάς από τους Τούρκους στους Βενετούς, συνταγμένη στις 12 Αυγούστου 1690 (ν.ημ.), αναφέρεται πως το γεφύρι που ένωνε την Μονεμβασιά με το Μοριά είχε 14 τόξα. Μεταγενέστερη περιγραφή της γέφυρας διασώζει ο αξιόπιστος περιηγητής Χρήστος Π. Κορρύλος στα 1889: “εκλήθη δ' ούτω, διότι έχει μίαν μόνην είσοδον από της προς δυσμάς κειμένης Πελοποννήσου, μεθ' ης συγκοινωνεί δια γεφύρας λιθίνης, πολυτόξου, προστατευομένης εκ του μέρους της Μονεμβασίας υπό ισχυράς επάλξεως, τουρκικής κατασκευής. Πρότερον όμως η Μινώα άκρα συνείχετο μετά της απέναντι ξηράς, απεχωρίσθη δε ταύτης τεχνικώς και είτα συνηνώθη δια γεφύρας”. (3)

 Και παρακάτω:

  “Την πρώτη αναφορά για την ανάγκη επισκευής του 14τοξου γεφυριού την εντοπίζουμε σε ένα γράμμα του Γενικού Προνοητή Fr. Gromani προς το Ρέκτορα της Μονεμβασιάς Francesco Moro που απέστειλε από τη Γαστούνη στις 19 Ιανουρίου 1700 (ν.ημ.). Ο Grimani ενημερωμένος από τον Ρέκτορα της Μονεμβασιάς με ένα προγενέστερο γράμμα στις 26 Δεκεμβρίου 1699 τονίζει στον ίδιο την ανάγκη επισκευής των προβόλων (barbacani) της γέφυρας που θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί από έξι οικοδόμους και ένα λιθοξόο σε διάστημα 15 ημερών την προσεχή άνοιξη. Στις 15 Μαρτίου 1700 (ν.ημ.) πάνω στην ίδια υπόθεση ενημερώνεται ο Fr. Grimani και πάλι από τον Fr. Morο.

 Ειδικότερα, το γεφύρι είχε υποστεί ζημιές εξ αιτίας της βαρυχειμωνιάς (per caggione di questo rigido inverno) στους προβόλους (il danno oltre dei barbacani) και στις βάσεις, γενέσεις, των θόλων (dovendo molto impiegarne la maggior parte del tempo a stabilir I fondamenti dei volti). 8 ντόπιοι κτίστες είχαν υποβάλει πρόταση  επισκευής ζητώντας χρονικό περιθώριο αποπεράτωσης των εργασιών τρεις μήνες, προσωπική αμοιβή 600 ρεάλια, ξυλεία από την Κρεμαστή που θα μεταφερόταν με καΐκι και θα κόστιζε 200 επιπλέον ρεάλια, και, επιπλέον, 15 εργάτες που θα πλήρωναν οι Βενετοί, και όχι οι 8 μάστορες. Για κάθε εργάσιμη ημέρα. Τέλος, στο ενημερωτικό σημείωμα υπήρχε και η λίστα με τα απαιτούμενα οικοδομικά υλικά, η οποία περιελάβανε τα εξής: 800 φορτώματα άμμο (sabion), 800 καντάρια ασβέστη (calcika), 500 μεγάλα αγκωνάρια πορόλιθων (cadri grossi di tuffo), 1 μεγάλο σσχοινί μήκους 50 passi για να σύρουν τους πορόλιθους (gomenetta), 10 μεγάλους κορμούς (travi), 60 δοκάρια από το δάσος της Κρεμαστής για να φτιάξουν την πλατφόρμα (tolle di Cremasti per far zattare), 10 σχοινιά για το δέσιμο της πλατφόρμας (corde), 3.000 λίμπρες σίδηρο για να φτιάξουν τις άρπεζες (ferroper far arpesi), σιδεράδες για να φτιάξουν τις άρπεζες (favri), 4.000 λίμπρες μολύβι για τις άρπεζες (piombo per I detti arpesi), 6 μπότσες λάδι για τη μολυβδοχόηση (oglio per gitar entro il piombo), 60 καρίνια για τη μεταφορά των πετρών και των βοτσάλων (coffe per portar sassi, coghole) και 15 εργάτες για κάθε ημέρα εργασιών (manuali)”. (4)

 Στη συνέχεια “Ο Γενικός Προβλεπτής Fr. Grimani απαντά αμέσως στην παραπάνω ενημερωτική αναφορά του Ρέκτορα της Μονεμβασιάς Fr. Moro από την Πάτρα στις 29 Μαρτίου 1700 (ν.ημ.). Εκφράζει την άποψη ότι οι 8 ντόπιοι μαστόροι ζητάνε πολλα χρήματα, πολλά οικοδομικά υλικά και μεγάλο χρονικό περιθώριο αποπεράτωσης του έργου. Γι' αυτό και αντιτείνει στον Ρέκτορα να διαπραγματευτεί την επισκευή με κάποιο μπουλούκι Ρουμελιωτών μαστόρων. Η επισήμανση του Grimani είναι πολύτιμη, γιατί διαφωτίζει πως ήταν διαρθρωμένες εσωτερικά οι κομπανίες, τα μπουλούκια των μαστόρων της εποχής.

Σύμφωνα λοιπόν με τον Grimani η εσωτερική συγκρότηση των μπουλουκιών παρείχε τη δυνατότητα εσωτερικής αυτονομίας και συνακόλουθα να προσφέρουν καλύτερες τιμές στις εργολαβίες, αφού έχουν δικούς τους εργάτες, δικά τους μεταγωγικά ζώα και τη δυνατότητα οι ίδιοι να κάνουν τον ασβέστη. Εισηγείται, τέλος, στον διοικητή της Μονεμβασιάς να αποφύγει τη μεγάλη δαπάνη των 200 ρεαλίων για την μεταφορά της ξυλείας από την Κρεμαστή με το καΐκι (comberri), ή τουλάχιστον να το επιληφθούν οι επικεφαλής της τοπικής κοινότητας”. (5)

 

Στην περιοχή της Μονεμβασίας και στα βυζαντινά χρόνια, συντηρήθηκαν πολλά προϋπάρχοντα γεφύρια.

 

Βιβλιογραφία-σημειώσεις 

1.           Πουκεβίλ. Ταξίδι στην Ελλάδα. Πελοπόννησος. Εκδόσεις ΣΥΛΛΟΓΗ Αφοί Τολίδη. Σελ. 377 Αθήνα 1995.

2.           Γ. Κορδάτου. Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, Νεώτερη Α' Εκδόσεις 20ός αιώνας, σελ 128

3.           Βασίλης Σιακωτός. “Έργα γεφυροποιίας, υδραγωγεία, οικοδομικά συνεργεία και συντεχνίες οικοδόμων στη Βενετοκρατούμενη Πελοπόννησο (1687-1715). Η επισκευή της Γέφυρας της Μονεμβασιάς στα 1700”. “Περί Πετρογέφυρων-μαστόροι και γεφύρια”. Γ' Επιστημονική Συνάντηση ΚΕΜΕΠΕΓ. Αθήνα 2009, σελ.26

4.           Ομοίως, σελ. 27 και 28

5.             Ομοίως, σελ. 28

Γεφύρι στο Διπόταμο. Καλαμάτα.

  Βρισκόταν στην περιοχή της Αλαγωνίας, στο 13 χιλιόμετρο Καλαμάτας – Σπάρτης στη θέση “Διπόταμο”, όπου συναντιέται το Λαδοκαρβελιώτικο ποτάμι ή Δαφναίος ή Μύτικας με τον Νέδοντα και γεφύρωνε το Λαδοκαρβελιώτικο ποτάμι.

   Χτίστηκε το 1931 για να συνδέσει την Καλαμάτα με την Σπάρτη και αντιστρόφως και ήταν μονότοξο.

  Το 1943 κατά το σχεδιασμό της επίθεσης του ΕΛΑΣ στην Αρτεμισία για την κατάληψη του εργοστασίου ξυλείας και την εκδίωξη των Ιταλών από την περιοχή, είχε προγραμματιστεί η καταστροφή του γεφυριού. Επικεφαλής των ανταρτών ήταν ο λοχαγός Αναστάσιος Αναστασόπουλος και στα Διπόταμα θα πήγαινε για να ανατινάξει τη γέφυρα ο Ανθυπίλαρχος Καραμούζης, προσπαθώντας να σταματήσει συγχρόνως και τις ενισχύσεις των Ιταλών από την Καλαμάτα. Στις 4 Ιουλίου ξεκίνησαν όλες οι ομάδες για τους στόχους τους και αυτή του Καραμούζη για τα Διπόταμα. Απέτυχε όμως να ανατινάξει τη γέφυρα λόγω έλλειψης ικανού αριθμού ναρκών και έτσι αναγκάστηκε να υποχωρήσει.

 

 Ξυλότυπος του γεφυριού.

 

   Το 1947 ο Δημοκρατικός Στρατός Ταϋγέτου κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, υπό τον Σαράντο Κυβέλο, προκειμένου να αποκλείσουν την πρόσβαση του Τακτικού Στρατού στην περιοχή, ανατίναξαν τη γέφυρα.

   Το 1948 στη θέση του γκρεμισμένου γεφυριού τοποθετήθηκε μια γέφυρα Μπέλεϋ, η οποία  αφαιρέθηκε  το 1972 και στη θέση της χτίστηκε η καινούργια με μπετόν και κάθετες αντηρίδες . (1)

    Ίχνη των βάσεών του διακρίνονται στις δύο όχθες του Λαδοκαρβελιώτικου ποταμιού.

Μονοπάτι Καλαμάτα-Μυστράς.

 

Βιβλιογραφία – σημειώσεις

 1.  Τα στοιχεία χορηγήθηκαν από τον Σμήναρχο ε.α. Ηλία Αθανασίου Λάζαρο, από την Αρτεμισία (Τσερνίτσα).

Γεφύρι στο ρέμα Τσερλιάκος. Δίβρη Ηλείας.

  Μικρό γεφυράκι στην είσοδο της Δίβρης ερχόμενοι από Πύργο-Πάτρα, επί του ρέματος «Τσερλιάκος», που περνάει ακριβώς δίπλα από το Πνευματικό Κέντρο Δίβρης και 300 μέτρα περίπου μετά το χωμένο γεφύρι στον Γαβροβίκο. 

Το εσωτερικό.  

 

Το ρέμα Τσερλιάκος πιο κάτω χύνεται στο Διβριώτικο χείμαρρο ή ρέμα Κλομποκής, λίγο μετά το μεγάλο Πετραλαίϊκο γεφύρι. 

Χτίστηκε το 1905 την περίοδο που κατασκευάστηκε και ο δρόμος και από κατάντη είναι καλυμμένο σε μεγάλο βαθμό με μπάζα και σκουπίδια ενώ η πρόσβασή του είναι δυνατή μόνο από ανάντη.

  Σε περίοδο μεγάλων νεροποντών το ρέμα Τσερλιάκος (τσέρλα στην Διβριώτικη διάλεκτο=διάρροια) κατεβάζει πολύ νερό. Το γεφύρι αποτελεί κομμάτι του δημόσιου δρόμου που διασχίζει τη Δίβρη, καλυμμένο με τσιμέντο και άσφαλτο και το αρχικό του πλάτος, πριν γίνει επέκταση του δρόμου για να καλυφθούν οι αυξημένες συγκοινωνιακές ανάγκες, ήταν 4 μέτρα.

Οι τσιμεντένιες παραμβάσεις.

  Το ύψος του από την κοίτη του ρέματος είναι 3 μέτρα αλλά συνεχώς μειούμενο από τα μπάζα και τα άλλα φερτά υλικά και το άνοιγμα του τόξου του 1,20 μέτρα.

Η επέκταση.

 

  Πρόκειται για ένα μικρό μονότοξο γεφυράκι, ημικυκλικό, με μια σειρά θολίτες και αρκετά ταλαιπωρημένο από τις πάμπολλες ανθρώπινες και φυσικές παρεμβάσεις.

 

 

Γεφύρι Βρυσούλας. Μοναστηράκι Γορτυνίας.

  Πρόκειται για ένα  μονότοξο, ημικυκλικό γεφύρι, με μια σειρά θολίτες και επίπεδη επιφάνεια διάβασης που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού, επί του δημοσίου δρόμου που έρχεται από το χωριό Βούτση. 

  Είναι καλυμμένο με τσιμέντο και άσφαλτο και αποτελεί κομμάτι του δημοσίου δρόμου Βούτση – Μοναστηράκι. 

  Γεφυρώνει έναν  χείμαρρο που χύνεται στο ρέμα “Βολιμοίρη”, από εκεί στο ποτάμι Άρση ή Πατσουριά και κατόπιν στο Λάδωνα.

 Συνέδεε το κεφαλοχώρι Κοντοβάζαινα με τα χωριά Βούτση, Μοναστηράκι και Βιδιάκι.

Οι διαστάσεις του είναι:

Άνοιγμα τόξου:  3 μ.

Ύψος:  3 μ.

Πλάτος:   4,20 μ.

Μήκος:  7,20 μ.

Μήκος καμαρολιθιών: 0,30 μ.

 

 

 

 

 

 

 

 

             Το γεφύρι από ανάντη.

Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Ο ποταμός Άρσης ή Άρσενας ή Πατσουριά (έτσι έλεγαν οι ντόπιοι τη μπουγάδα των γυναικών στο ποτάμι) ή Βελιμαχήτικο ή Μοναστηριώτικο (Μοναστηρέικο) ποτάμι, που «το όνομά του πιθανώς εσήμαινε άρσενα ίππον, αφού η περιοχή ήταν ιπποτρόφος και ποιμενική» (1), πηγάζει από τις νότιες πλαγιές του Αφροδισίου όρους, κοντά στο χωριό Βελημάχι. 

Βιβλιογραφία:

(1). Κ.Ι.Κηπουρός. “Βυδιάκιον Γορτυνίας – η γενέτειρά μου” σελ. 36, Αθήνα 1988.

 

 Δείτε το παρακάτω βίντεο για το γεφύρι:

 

 

Γεφύρι της Κυράς στον Ιάρδανο. Πύργος Ηλείας.

  Γεφύρωνε τον Ιάρδανο, στο δρόμο Πύργου – Πάτρας, λίγο έξω από τον Πύργο.

  Μας είναι άγνωστο πότε και από ποιους  χτίστηκε όπως επίσης και γιατί γκρεμίστηκε.

 Ο Ιάρδανος έρχεται από τα χωριά του παλιού δήμου Λετρίνων, νυν Πύργου, Μαλαπάσι, Βροχίτσα, Ρώμεσι, Τζόγια, Βούναργο και άλλους διπλανούς συνοικισμούς. Ακολουθεί δυτική διαδρομή και εκβάλλει στο Ιόνιο, κοντά στη μονή Σκαφιδιάς και στα όρια των χωριών Σκαφιδιάς, Μυρτιάς, Καλακαϊίκων  και  Αγίου Ηλία. 

  Λίγο πριν την μονή Σκαφιδιάς και κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό της Μυρτιάς υπήρχε μέχρι σχετικά πρόσφατα ξύλινη γέφυρα για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών της μονής από τα διπλανά χωριά, κυρίως κατά τον δεκαπενταύγουστο όταν υπήρχε και το ομώνυμο πανηγύρι. Το ξύλινο αυτό γεφύρι υπήρχε μέχρι και την δεκαετία του 1960, αρχές ’70. Πιθανώς κατά το παρελθόν να υπήρχε πέτρινο ή κάποιο άλλο είδος γεφυριού στην ίδια θέση.

  

Ποταμός Ιάρδανος στην εκβολή του στη θάλασσα.

  

Για την ονομασία του γεφυριού και του ποταμιού γενικότερα αναφέρονται τρεις εκδοχές. Η πρώτη, που οφείλεται στην ντόπια, παράδοση λέει ότι ονομάστηκε έτσι από μια νεράιδα που ζούσε εκεί κοντά και λουζόταν στα νερά του ποταμού, η δεύτερη και πιο ισχυρή από τους ντόπιους θεωρεί πως ονομάστηκε έτσι η γέφυρα και το ποτάμι από την κυρίαρχη εικόνα της Παναγίας που υπάρχει στη μονή της Σκαφιδιάς “της Κυρίας της Σκαφιδιώτισσας” και η τρίτη ότι προέρχεται από πλούσια κυρία της περιοχής, την Άννα Μαρία Παριανοπούλου Βενιέρα, που διεκδικούσε τμήμα της περιουσίας της μονής Σκαφιδιάς.

   Υπάρχει επιπλέον, στα αρχεία της μονής Σκαφιδιάς, με όποια σημασία μπορεί να έχει αυτό για την παραπάνω τρίτη εκδοχή, ένα τουρκικό  φιρμάνι με χρονολογία “Δεκέμβριος αωλζ'”, που αναφέρεται στην κτηματική περιουσία της μονής και γράφει: “...μέχρι της θέσεως της καλουμένης βαθύ λαγκάδι βρύσις”. (1)

  Ο Γυμνασιάρχης Γεώργιος Παπανδρέου, από το Σκούπι (Πάος) Καλαβρύτων που τελείωσε το σχολαρχείο Πύργου και μετά τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Αθηνών διορίστηκε και δίδαξε στον Πύργο, μας λέει την δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα: "Ο Ιάρδανος ή Ιαρδάνης (νυν Βουβό ποτάμι), όστις σχηματιζόμενος υπό των υδάτων των περί τα χωρία και κώμας (του δήμου Λετρίνων) Μαλαπάσιον, Βροχίτσαν, Ρώμεσι, Τζόγια, Βούναργον και τα πέριξ και διευθυνόμενος απ’ Α. προς Δ. εκβάλλει εις τον Χελωνίτην κόλπον εγγύς κι προς Δ.της μονής Σκαφιδιάς, ην παραρρέει από Β. Και επ’ αυτού υπάρχει γέφυρα εν τη αμαξιτή οδώ Πατρών-Πύργου εις μίαν ώραν απόστασιν προς Δ. του Πύργου, η καλουμένη γέφυρα της Κυράς, και άλλη χαμηλότερον μεταξύ Μυρτιάς και Σκουροχωρίου". (2) 

  Και πιο κάτω, " ...η κάτω ποταμία χώρα του Ιαρδάνου πιθανότατα εσχημάτιζε κολπίσκον μέχρι που της γεφύρας της Κυράς, κατόπιν δε λίμνην φρασσομένην δια του στενού μεταξύ Σκαφιδιάς και Μυρτιάς και είτα εκχυθείσαν εις την θάλασσαν διαρραγέντος του στενού αυτού. Αλλά κατόπιν δια των προσχώσεων και η ξηρά εκεί επηυξήθη και ο κόλπος της Σκαφιδιάς εγένετο αβαθέστερος και δη περαιτέρω προς Ν. της Σκαφιδιάς ο άλλοτε καλός πως λιμήν της Φειάς καταχωσθείς νυν είναι αβαθής ορμίσκος (ο του Αγ. Ανδρέου)".(3)

 

 

Ιερά μονή Σκαφιδιάς.

 

 

  Επειδή υπήρχαν κάποιες αμφιβολίες για την ύπαρξη του Ιάρδανου στη θέση αυτή ο Γ. Παπανδρέου διευκρινίζει ότι "...ουχί δ’ ορθώς, νομίζω, ο Bursiam αμφιβάλλει αν είναι αυτός ο παρ’ Ομήρω μνημονευόμενος ως παρά την Φειάν ρέων, διότι άλλος ποταμός εγγύτερος προς την Φειάν δεν υπάρχει. Παρά την δεξιάν δ’ αυτού όχθην κείνται ερείπια του επί Τουρκοκρατίας τελωνειακού σταθμού Πυργί..." (4). 

  Και επί πλέον παρακάτω για την διαμόρφωση της περιοχής, "...η προς Α. πεδιάς περί την γέφυραν της Κυράς, δηλ. η κυρία ποταμία χώρα αυτού, απετέλει ποτέ εν παναρχαίοις χρόνοις λίμνην κενωθείσαν είτα και εκχυθείσαν δια του ρήγματος τούτου". (5). Πρόκειται για τον λεγόμενο κάμπο της Μυρτιάς που αποξηράθηκε και τα νερά μέσω του ποταμού διοχετεύθηκαν στη θάλασσα.

 

Σημειώσεις-βιβλιογραφία

(1). Κ.Π. Δάρμος. Οι αρχαίοι ποταμοί της Πελοποννήσου. Εκδόσεις Ανοιχτή Πόλη, σελ.211 Αθήνα 2007

(2).   Γεωργίου Παπανδρέου, Δ.Φ. Γυμνασιάρχου. Η Ηλεία δια έσου των αιώνων. Αμαλιάδα 2010.  Σελ.29.

(3). Ομοίως, σελ. 52.

(4). Ομοίως, σελ. 125

(5). Ομοίως, σελ. 125