Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου

Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου
Πετρογέφυρα: διαδρομές...της φύσης τα καμώματα...δημιουργήματα...μνήμες...αναφορές...βιώματα

Τιμή στους μάστορες, που άφησαν με τα εμπνευσμένα έργα των χεριών τους το ίχνος τους στην ιστορία της νεοελληνικής αισθητικής, σμιλεύοντας την πέτρα και δαμάζοντας το νερό της Πελοποννησιακής γης, με την απαράμιλλη τεχνική τους, τη φλόγα της ψυχής τους και το σεβασμό στη φύση.
Ας γνωρίσουμε αυτούς και τα έργα τους.

Κυριακή, 20 Ιουνίου 2021

Καλωσόρισμα ΑΓΠ



....της Πέτρας και του Νερού

Πέτρα και νερό!
Δύο υλικά, που συναντά κανείς σε αφθονία στην Ελληνική γη.
Πέτρα και νερό!
Δύο στοιχεία, που καθημερινά συναντάμε στη ζωή μας.
Πέτρα και νερό!
Με τη δική του μεταφορική σημασία το καθένα.
Πέτρα και νερό!
Σταυραδέρφια της Μάνας φύσης.

διαδρομές.... 
Η  πέτρα που φανερώνει τις δυσκολίες που περνάμε, μαρτυρά το χρόνο και τις αναμνήσεις, την ανάγκη, την ιστορία.
Το νερό που οδηγεί στη λύτρωση, που δείχνει δρόμους και χαράζει πορεία.
Το ένα συμπληρώνει το άλλο.
Το ένα αποζητά τη βοήθεια του άλλου.
Το ένα σφιχταγκαλιάζει το άλλο.

της φύσης τα καμώματα....
Πολλές φορές "κονταροχτυπιούνται" μεταξύ τους. Μα πάντα νικητής βγαίνει το νερό!
Έτσι, το νερό τρέχει και σμιλεύει την πέτρα φτιάχνοντας κάποτε-κάποτε απαράμιλλα έργα τέχνης.
Στο πέρασμά του από την πέτρα, "γεννά" σπήλαια, φαράγγια, καταβόθρες, βάραθρα, γεφύρια, περίτεχνα σχέδια.

δημιουργήματα....
Κάποιες φορές, είναι ο άνθρωπος, που χρησιμοποίησε την πέτρα για να δαμάσει το νερό.
Και το κατόρθωσε.
Έστησε πέτρινα γεφύρια, ακονίζοντας με τη σειρά του την πέτρα, για να διαβεί το ορμητικό ρέμα.
Γεφύρια, που ακουμπάνε πάνω σε πολλά πόδια.
Δύο, τρία, τέσσερα ή και περισσότερα, για να δρασκελίσει το νερό ενώνοντας τους τόπους.
Και τους ανθρώπους. Και τον κόσμο.
Έτσι, ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε όλες τις δυνατότητες, που η φύση παρέχει απλόχερα.
Απλόχερα και εμείς εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας σ' αυτούς τους δουλευτάδες, που φτιάξανε γεφύρια με αντοχή και ομορφιά. Σμίξανε χωριά και τάφεραν σε επαφή με τον υπόλοιπο κόσμο.

μνήμες....αναφορές....βιώματα.... 
 Στη διαδρομή του χρόνου, μέσα από απάνθρωπες και βέβηλες συμπεριφορές αλλά και φυσικές καταστροφές, έφτασαν στις μέρες μας όπως έφτασαν!
 Τα θαυμαστά αυτά έργα της λαϊκής μας γεφυροποιίας πρέπει να παραδοθούν αλώβητα και με σεβασμό, στη μνήμη και τον θαυμασμό των επόμενων γενιών.

Καλώς ήλθατε στους δρόμους του νερού και της πέτρας
Καλώς ήλθατε στον θαυμαστό κόσμο των πετρογέφυρων
Καλώς ήλθατε στο Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου.

Θοδωρής Χαμάκος / Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (Α.Γ.Π.)
Αγίου Δημητρίου 29
18547 Νέο Φάληρο                                         
Πειραιάς
Τηλ.        210 4829520                                    
Κιν.        693 7433866                                      
Email: thodorischamakos@gmail.com
           theodoros.hamakos@unitedworldwrestling.org
Youtube: www.youtube.com/agpelop       
Blog:  www.agpelop.blogspot.gr                                   
Facebook: www.facebook.com/thodorischamakos                                  


Πέμπτη, 3 Ιουνίου 2021

Γεφύρι στον Αγιάννη (ή "Τροχού"). Λευκοχώρι (Ρεκούνι) Γορτυνίας

Πρόκειται για ένα πανέμορφο και εντυπωσιακό γεφύρι, κάτω από το Λευκοχώρι (Ρεκούνι) επί του Τουθόα (ή Τροχός ή Λαγκαδινό ποτάμι), αφημένο όμως στην τύχη του με αποτέλεσμα λόγω της εγκατάλειψης από τον άνθρωπο και την αδυσώπητη παρέμβαση του χρόνου και της φύσης να κινδυνεύει με κατάρρευση. Τα στηθαία του είναι προβληματικά και οι ρωγμές στο αριστερά  από κατάντη τόξο του έντονες.

Από κατάντη. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (ΑΓΠ).

Είναι μονότοξο, με μια σειρά θολίτες,  βάθρα να πατάνε σε στέρεο πετρώδες έδαφος και καμπυλωτή και καλντεριμωτή επιφάνεια διάβασης όσο ακριβώς και το άνοιγμά του.

Αποτελεί μέρος του μονοπατιού που ένωνε το Ρεκούνι με το χωριό Τουθόα (Τσίπολη), όπως επίσης και το χωριό Σέρβου. Το βουνό αυτό οι ντόπιοι το λένε «Βλαχοπούλα».

Η καμπυλωτή επιφάνεια διάβασης  Φώτο: ΑΓΠ.
 Δίπλα βρίσκεται το ξωκλήσι του Αγίου Ιωάννη, εξ ου και το όνομά του.

Οι διαστάσεις του είναι:

Άνοιγμα καμάρας: 4,70 μ.

Ύψος: 4,90 μ.

Πλάτος: 2 μ.

Μήκος: 9,30 μ.

Πλάτος καμαρολιθιού: 0,80 μ.

Ύψος στηθαίου: 0,58 μ.

Στην περιοχή αυτή οι Ρεκουνιώτες είχανε τα αμπέλια τους, κόβανε ξύλα και πηγαίνανε τις ελιές τους στα ελαιοτριβεία στην Τσίπολη (Τουθόα).

Οι ρωγμές στο τόξο από ανάντη. Φώτο: ΑΓΠ
Μας είναι άγνωστο πότε χτίστηκε αλλά κατά μαρτυρίες των ντόπιων πρέπει να είναι πολύ παλιό και πιθανότατα χτισμένο από Λαγκαδινούς μαστόρους κατά την πρώιμη  περίοδο της τουρκοκρατίας. Αυτό το δείχνει το οξυκόρυφο τόξο του, χωρίς αυτό να είναι δεσμευτικό.

Ένα περίπου χιλιόμετρο πιο κάτω βρίσκεται το γεφύρι του Σπηλιαρά, επί του Τουθόα και αυτό, το τρίτο κατά σειρά και από κατάντη από τα τρία γεφύρια του Φούσκαρη.

Λίγο πιο κάτω από το γεφύρι ήταν ο μύλος του Ηλία Μπούρα από τα Λαγκάδια ενώ εκατέρωθεν του γεφυριού και κάτω από τον Αγιάννη είναι οι πηγές του Τουθόα ή "Τροχός" ή Λαγκαδινό ποτάμι, που ως το γεφύρι είναι χείμαρρος.

Και μια μαρτυρία από έναν ντόπιο: "...εκεί μεγάλωσα. Στα 100 μ. λειτουργούσε το μύλο ο θείος μου ο Νικόλας. Στα 150 μ. είχαμε το περιβόλι μας και ακριβώς στο γεφύρι δέναμε τη δέση του μύλου και των περιβολιών. Στον ίσκιο του βράχου δουλεύαμε το σπάρτο, το λινάρι του φτωχού..." (1)

Γεφύρι στον Αγιάννη ή Τροχού. Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου (ΑΓΠ).

  Καταθέτουμε ακόμα μια μαρτυρία μιας ντόπιας, που μας δίνει επιπλέον πληροφορίες για το γεφύρι, το μύλο και την τοπογραφία της περιοχής γενικότερα. "...Ο μύλος ανήκε στον Ηλία Μπούρα ο οποίος τον άφησε στο γιο του Σπύρο, που ήταν συμβολαιογράφος και ο οποίος δεν τον δούλεψε. Τον δούλεψε ο πατέρας μου μέχρι το 1970 για περίπου 15-16 χρόνια όταν φύγαμε λόγω εσωτερικής μετανάστευσης και των γνωστών προβλημάτων επιβίωσης στην επαρχία για τον Πύργο της Ηλείας, όπου τελείωσα και το γυμνάσιο θηλέων στην Πατρών. Τώρα ανήκει στους κληρονόμους του Σπύρου Μπούρα. Δεν υπάρχει τώρα, μόνο λίγα χαλάσματα μπορείς να δεις, δύο-τρεις τοίχους. Το αυλάκι, το μυλαύλακο ξεκινούσε από το κεφαλόβρυσο, στο γεφύρι. Το γεφύρι πρέπει να χτίστηκε επί τουρκοκρατίας από Λαγκαδινούς μαστόρους και είναι σε κακή κατάσταση, με ορατό τον κίνδυνο της κατάρρευσής του. Ο μύλος ήταν τόπος συνάντησης και επικοινωνίας μεταξύ των κατοίκων των χωριών Σέρβου, Σταυροδρόμι, Γαλατά, Λαγκάδια, Κατσουλιά, Φτεριά, Κεράσοβο, κλπ. Δεν είχαν άλλο τρόπο επικοινωνίας οι ντόπιοι και το να πας στο μύλο ήταν ένας τρόπος κοινωνικής επαφής και ανταλλαγής πληροφοριών.  Ερχόντουσαν στο μύλο με τα γαϊδούρια και τα μουλάρια. Παλιά υπήρχε μονοπάτι αλλά τώρα έχει βυθίσει. Ήταν ο κύριος δρόμος από Λαγκάδια-Ρεκούνι-Τσίπολη-Σέρβου και αντίστροφα. Ο δρόμος αυτός ήταν λειτουργικός αλλά τώρα δεν υπάρχει στο μεγαλύτερο μέρος του. Οι ντόπιοι στα πήγαινε-έλα τους αυτά κάνανε διάλειμμα στο γεφύρι, δένανε τα ζωντανά τους για να ξεκουραστούν, γιατί ήταν φορτωμένα και ο δρόμος ήταν μακρύς, ανοίγανε τα ψωμοτύρια τους για να φάνε και συνέχιζαν το δρόμο τους με τα προϊόντα τους κυρίως τυροκομικά αλλά και άλλα για το παζάρι στα Λαγκάδια, κλπ". (2) 

 Η περιοχή λέγεται και «καταφύγια» ή «καταφύδια», όπως τα λένε οι ντόπιοι γιατί υπήρχαν και υπάρχουν ακόμα ίχνη στα βράχια στηρίγματα από ξύλα (σκάλες?), που οδηγούσαν σε σπηλιές κατά την τουρκοκρατία όπου κρυβόντουσαν οι Έλληνες. (3)


Σημειώσεις-βιβλιογραφία

(1). Έγγραφη μαρτυρία στον γράφοντα από τον ντόπιο Παναγή Παπακωνσταντίνου. Τον ευχαριστώ.

(2). Μαρτυρία στον γράφοντα από την Θεοδώρα Παπαθεοδώρου-Σπηλιοπούλου, φιλόλογο. Την ευχαριστώ.

(3).  Σε όλη την πορεία μου στην περιοχή των Λαγκαδίων και όχι μόνο πιστός συνοδοιπόρος ήταν και είναι ο Γιάννης Χουντής, γιος παλιού μάστορα της πέτρας από το Φούσκαρη Γορτυνίας. Οι άπειρες ευχαριστίες μου είναι δεδομένες.

Δείτε περισσότερα για το γεφύρι στο παρακάτω video:


 

 


 

 

Δευτέρα, 3 Μαΐου 2021

Τρία γεφύρια στη Βοσνία-Bosnia. Mustaj bej bridge. Capljina - Rimski most. Usticolina. Karadoz-beg most. Blagaj.


Mustaj bey bridge 
Πρόκειται για μια παλιά γέφυρα Οθωμανικής εποχής και τεχνοτροπίας κοντά στην πόλη Capljina, που γεφυρώνει τον ποταμό Bregava.
Είναι ένα μονότοξο ημικυκλικό γεφύρι, με καμπυλωτή επιφάνεια διάβασης, μια σειρά θολίτες, στηθαία σε άσχημη κατάσταση και μισοκατεστραμμένα καθώς και βάθρα να πατάνε σε χωμάτινο και σαθρό έδαφος.
Mustaj bej bridge από ανάντη. (Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση, τα στηθαία έχουν υποστεί φθορές και η επιφάνεια διάβασης έχει στρωθεί με τσιμέντο. 
Στο γεφύρι. (Φώτο: ΑΓΠ)

O Mirza Gluhic από το Sarajevo, μας λέει για το γεφύρι αυτό:
«Γεια σας. Είμαστε εδώ για να επισκεφτούμε το γεφύρι Μουσταή Μπέη, κοντά στο Λέμπτσι, πολύ κοντά στην πόλη Τσάπλινα, στον ποταμό Μπρέγκαβα, που χτίστηκε από τον Μουσταή Μπέη το 1517. Είναι το παλιότερο γεφύρι στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Χτίστηκε 50 χρόνια πριν από το γεφύρι στο Μόσταρ».

Rimski most-Usticolina
Πρόκειται για ένα παλιό, ημικυκλικό, μονότοξο γεφύρι, με μια σειρά θολίτες, χωρίς στηθαία και επίπεδη επιφάνεια διάβασης. Βρίσκεται στη διαδρομή που χρησιμοποιούνταν κατά την παλιότερη περίοδο και ένωνε την περιοχή με την Μεσόγειο. Οι ντόπιοι την ονομάζουν «Ρωμαϊκή γέφυρα» ή «Πετρογέφυρο». Δεν υπάρχουν στοιχεία για το πότε ακριβώς χτίστηκε. Το πλάτος του πάνω από το ρέμα είναι 3,30 μ. και το μήκος του 5.50 μ. Το ύψος πάνω από την κοίτη φτάνει τα 5,80 μ. και το ύψος των βάθρων στις όχθες είναι γύρω στα 4 μ.

Η Ρωμαϊκή γέφυρα. (Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Το γεφύρι διατηρείται στην αρχική του μορφή, αλλά λόγω της κακής του κατάστασης, χρησιμοποιείται μόνο από πεζούς και γι’ αυτό βρίσκεται σε μια παράκαμψη του τωρινού αγροτικού δρόμου. 
Στη Rimski most. (Φώτο: ΑΓΠ)

Ο Mirza Gluhic από το Sarajevo μας λέει για το γεφύρι αυτό:
«Γεια σας. Επισκεφτήκαμε αυτό το γεφύρι στην Ουστικολίνα, που ονομάζεται Ρωμαϊκή γέφυρα. Είναι πολύ παλιά γέφυρα και αυτό το ρέμα χύνεται στον ποταμό Drina, είναι ένα μικρό ποταμάκι».

BlagajKaradoz-beg bridge
Την συναντάμε στην περιοχή Blagaj, μια περιοχή ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους, νοτιοανατολικά του Mostar, κοντά στις πηγές του ποταμού Buna, τον οποίο γεφυρώνει και που είναι  παραπόταμος του Neretva, στο δρόμο προς την πόλη Stolac, 50 μέτρα από το τζαμί του Sultan Suleyman,
Aποτελείται από 5 ισοϋψή ημικυκλικά τόξα, μια σειρά θολίτες, στηθαία που φαίνεται πως είναι μεταγενέστερη προσθήκη, προβόλους και επίπεδη επιφάνεια διάβασης. (1)
Karadoz-beg bridge. (Φώτο: Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου)
Είναι σε χρήση για τα ΙΧ αυτοκίνητα μεσαίου βάρους.
Χτίστηκε πιθανότατα πριν το 1570 από κάποιον Zaim hajji Mehmed-beg, γνωστό σαν Karadoz και από τον οποίο πήρε και το όνομά του.
Το 1849 υπέστη σοβαρές ζημιές, από κάποιο πιθανό κατέβασμα του ποταμού, και μια κόρη του ντόπιου Ali-beg Velagic έδωσε τα χρήματα για την επισκευή της.

 Σημειώσεις-βιβλιογραφία 
(1).  Σε όλη την πορεία καταγραφής των πέτρινων γεφυριών της Βοσνίας πολύτιμη ήταν και είναι η συμβολή του φίλου Mirza Gluhic από το Sarajevo. Τον ευχαριστώ.

Δείτε τα παρακάτω videos για τα τρία γεφύρια:




Κυριακή, 4 Απριλίου 2021

Χωρυγόσκαλα στη Μεσσηνία. Μία ιστορική τοποθεσία θυσίας Ελληνίδων γυναικών.

 

 Πρόκειται για ένα ελικοειδές, αδιάβατο και κατεστραμμένο κομμάτι το πιο δύσκολο και επικίνδυνο του ημιονικού και ιστορικού δρόμου που οδηγεί από τον Άγιο Νικήτα Δυρραχίου στη Μεγάλη Αναστάσοβα (Νέδουσα) και Χάνι Λαγού με πολλαπλές κατευθύνσεις.

Είναι το όριο των τοπικών κοινοτήτων Αρτεμισίας και Νέδουσας του δήμου Καλαμάτας, Βορειοδυτικά της Αρτεμισίας και νότια της Νέδουσας.
Η παράδοση αναφέρει ότι η περιοχή της χωρυγόσκαλας έγινε σημείο ηρωισμού και θυσίας Ελληνίδων κατά το 1826 όπου την Πελοπόννησο διαγούμιζε ο Ιμπραήμ.
Από εκεί περνούσε ο συντομότερος, ημιονικός τότε, δρόμος από τα Πισινοχώρια προς Δυρράχι, Γιανναίους, Καμάρα, κλπ. Ονομάζονται Πισινά χωριά (Μεγάλη Αναστάσοβα-Νέδουσα, Σίτσοβα-Αλαγονία, Μικρή Αναστάσοβα-Πηγές, Τσερνίτσα-Αρτεμισία, Λαδά και Καρβέλι) γιατί σε σχέση με το Μυστρά είναι χτισμένα στο πισινό (δυτικό) μέρος του Ταϋγέτου ενώ ο Μυστράς στο μπροστινό (ανατολικό).
Όπως αναφέρει στο βιβλίο του (Όπισθεν του Μυστρά, σελ. 148-161) Τόμος Α΄ ο Ηλίας Αθ. Λάζαρος-Σμήναρχος (Τ.Υ.Ε.) ε.α. 
«Αποτελεί στενό ελικοειδές υπό μορφή σκάλας και επικίνδυνο ημιονικό πέρασμα πάνω σε σάρα από την ορθοπλαγιά των πρόβουνων του Ταϋγέτου Κάπελη-Φτερούση στα ριζά της...Σήμερα διακρίνεται μόνο ένα μέρος από τη σάρα ενώ το υπόλοιπο τμήμα της έχει καλυφθεί από θάμνους. Από τον παλιό ελικοειδή δρόμο ό,τι είχε απομείνει κατέρρευσε μετά τους σεισμούς του 1986.
Η τοποθεσία οφείλει το όνομά της στο γεγονός ότι η περιοχή αποτελείται από ασβεστολιθικές πέτρες και στον ελικοειδή δρόμο, ο οποίος έχει έξι στροφές. Επισημαίνεται ότι στα χωριά αυτά ο ασβέστης λέγεται και χωρόγι. Δηλαδή χωρόγι+σκάλα=χωριγόσκαλα. Η άποψη αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι λίγες εκατοντάδες μέτρα πιο κάτω, κοντά στου Λαγού το Χάνι, λειτουργούσε ασβεστοκάμινο τα ερείπια του οποίου σώζονται ακόμη. Αλλά και οι πέτρες από τις οποίες ήταν χτισμένο το ιστορικό Χάνι του Λαγού (Ηλιόπουλου), μετά τη διάνοιξη του αμαξιτού δρόμου προς Νέδουσα, πουλήθηκαν σε ασβεστοκάμινο».
 

 Χωρυγόσκαλα. (Σχεδιάγραμμα: Ηλίας Αθ. Λάζαρος)

Α.  Εξωκκλήσι Αγίου Νικήτα Δυρραχίου.

Β. Συμβολή ορίων Τοπικών Κοινοτήτων Δυρραχίου, Τσερνίτσας και Μεγάλης Αναστάσοβας.

Γ. Ημιονικός δρόμος με κατεύθυνση προς Μεγάλη Αναστάσοβα (Νέδουσα).

Δ.  Ημιονικός δρόμος με κατεύθυνση Χάνι Λαγού, κλπ.

Ε.  Όρια έκτασης Τσερνίτσας.

ΣΤ. Όρια έκτασης χωριού Μεγάλης Αναστάσοβας.

Χ.  Χωρυγόσκαλα.

Ζ. Πιθανότερο σημείο από το οποίο έγινε το πήδημα στα βράχια και το χάος από τις Ελληνίδες γυναίκες του Μοριά.

Και να πως παραστατικότατα αναφέρεται η θυσία των Ελληνίδων Γυναικών στις 21/05/1826 από τον Ηλία Αθ. Λάζαρο στο βιβλίο του: «Με την είσοδο των Τουρκοαιγυπτίων στον κάμπο της Καρύταινας οι άμαχοι και οι περισσότεροι κάτοικοι της ευρύτερης περιοχής, έντρομοι διασκορπίστηκαν στα γύρω βουνά παίρνοντας το δρόμο για τα Πισινά χωριά, προκειμένου να σωθούν...Από όλους αυτούς τους ανθρώπους που κατευθύνονταν προς τα Πισινά χωριά για να σωθούν, συγκλονιστικό είναι το δράμα είκοσι ανώνυμων γυναικών οι οποίες αφού πέρασαν το εξωκλήσι του Αγίου Νικήτα Δυρραχίου Χωρυγόσκαλα κρύφτηκαν πάνω από το ημιονικό μονοπάτι, για να γλυτώσουν από τους Τουρκοαιγυπτίους που τις κατεδίωκαν και κόντευαν να τις φτάσουν.Όταν ανακαλύφτηκε το κρησφύγετο τους, οι γεροντότερες άρχισαν να κυλάνε πέτρες προσπαθώντας να συντρίψουν τους αραπάδες που τις είχαν προσπεράσει και κατέβαιναν τον ελικοειδή δρόμο. Η ενέργειά τους αυτή είχε σκοπό να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο τους αραπάδες, προκειμένου να δώσουν τον απαιτούμενο χρόνο στις νεότερες με τα παιδιά τους να περάσουν πάνω από τα βράχια, με κατεύθυνση προς το ασκηταρειό, για να διαφύγουν και να γλυτώσουν. Η αντίσταση όμως των αμυνομένων γυναικών με τις πέτρες δεν κράτησε πολύ, γιατί οι Οθωμανοί με τα όπλα τους συνέτριψαν τις περισσότερες. Είκοσι από τις νεαρές αυτές γυναίκες, όταν διαπίστωσαν ότι η προσπάθειά τους να διαφύγουν ήταν μάταιη και κινδύνευαν να πιαστούν αιχμάλωτες, έκαναν το προαποφασισμένο πήδημα στα βράχια και το χάος προτιμώντας τον έντιμο θάνατο από τα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Με την πράξη τους αυτή, πέταξαν προς την αιώνια ελευθερία υπογράφοντας με το αίμα τους το συμβόλαιο της μεγάλης αναγέννησης του Ελληνισμού».

 

Ο Α΄ τόμος του βιβλίου του Η. Λάζαρου.

Όπως αναφέρει επίσης στο βιβλίο του ο Ηλίας Λάζαρος «θεωρούμε επίσης σκόπιμο να αναφέρουμε ότι ο βράχος από τον οποίο πήδηξαν στο χάος οι γυναίκες αυτές μας είναι άγνωστος. Το γεγονός όμως αυτό, θεωρείται ήσσονος σημασίας γιατί αξία έχει ο ηρωισμός και η θυσία τους και όχι ποιος ακριβώς ΄ταν ο βράχος από τον οποίο πήδηξαν στο χάος. Άλλωστε μετά από 200 περίπου χρόνια, είναι αδύνατον να υπάρχουν ευρήματα, που να μας οδηγήσουν σε ασφαλές συμπέρασμα. Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε από τη μελέτη του εδάφους».

 
 Ο Β΄τόμος του βιβλίου του Η. Λάζαρου.
Και επιπλέον διευκρινίζει ότι «από όλα τα στοιχεία που παραθέτουμε διαφωτίζεται η δράση των Τουρκοαιγυπτίων, οι οποίοι μετέβαιναν από την Καρύταινα στη Μεσσήνη μέσω Ακόβου και Μεγάλης Αναστάσοβας των Πισινών χωριών κατά το Μάιο του 1826 και διαλύονται οι υφιστάμενες πλάνες και παρανοήσεις σχετικά με την καταγωγή των γυναικών, οι οποίες στη Χωρυγόσκαλα προτίμησαν τον ηρωϊκό θάνατο από την άτιμη δουλεία. Αν κάποιος προσπαθήσει να παρουσιάσει τις γυναίκες αυτές ως καταγόμενες από τη Μεγάλη Αναστάσοβα ή από τα Πισινά χωριά, κάνει λάθος. Αν το λάθος του οφείλεται σε άγνοια, καλό θα είναι να προσέξει περισσότερο τις πηγές του. Αν όμως κινείται από τοπικιστικά ελατήρια, προκαταλήψεις ή ιδεολογικές σοφιστείες τότε παραδίδεται στην κρίση των αναγνωστών του».