Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου

Αρχείο Γεφυριών Πελοποννήσου
Πετρογέφυρα: διαδρομές...της φύσης τα καμώματα...δημιουργήματα...μνήμες...αναφορές...βιώματα

Τιμή στους μάστορες, που άφησαν με τα εμπνευσμένα έργα των χεριών τους το ίχνος τους στην ιστορία της νεοελληνικής αισθητικής, σμιλεύοντας την πέτρα και δαμάζοντας το νερό της Πελοποννησιακής γης, με την απαράμιλλη τεχνική τους, τη φλόγα της ψυχής τους και το σεβασμό στη φύση.
Ας γνωρίσουμε αυτούς και τα έργα τους.

Πέμπτη, 28 Δεκεμβρίου 2017

Το γεφύρι του Κόπανου στον Ευρώτα.

" ... μια νεράιδα κατοικούσε στα θεμέλια του γεφυριού και δεν άκουσε το θόρυβο από το κατέβασμα του Ευρώτα, το οποίο την έπνιξε. Από τότε το γεφύρι έμεινε έτσι και δεν το έφτιαξε κανένας. Λένε ακόμη, πως τις άγριες νύχτες ακούγονται βογκητά και ότι αυτά είναι το κλάμα της νεράιδας, που δεν πρόλαβε να στηρίξει τα θεμέλια και να γλυτώσει το γεφύρι. Τις γλυκές όμως νύχτες με φεγγάρι ακούγεται το γλυκό τραγούδι της νεράιδας, που θυμάται τις περασμένες όμορφες στιγμές του γεφυριού..."

Ο ποταμός Ευρώτας (αρχ. Ίρης) πηγάζει από το Αρκαδικό οροπέδιο, νότια της Μαντινείας, κοντά στη Μεγαλόπολη και διαμέσου Ταυγέτου και Πάρνωνα εκβάλλει στο λακωνικό κόλπο. Οι κυριότερες πηγές του είναι η πηγή “Αναχούχλα” στη Βλαχοκερασιά, η “Βλεμινάτιδα” (κεφαλάρι του Λογαρά) και η πηγή “Βιβάρι” (Διβάρι).
Λέγεται και γεφύρι του Ίρη. Χτίστηκε το 1749 (κατ' αλλους το 1730, Loring, Pritchett), επί τουρκοκρατίας. Λέγεται και επίσης γεφύρι “του Κοπανίτσα”. Είχε ένα κεντρικό μεγάλο τόξο και δύο πλευρικά ημικυκλικά ανακουφιστικά ανοίγματα, που δεν άνοιγαν ως την κοίτη, καθώς επίσης και δύο μικρά ανοίγματα ψηλότερα εκατέρωθεν της κεντρικής καμάρας.
Ονομάστηκε έτσι από τον πρωτομάστορα που το έχτισε, όπως αναφέρεται από τον Π. Δούκα (1): “ ...εκτίσθη το 1749 και έχει λάβει το όνομα εκ του αρχιεργάτου, ως εφαίνετο εκ της επιγραφής (1749 Ιωάννης Κόπανος Αρχιμάστορας)...”
1.
Ο πρωτομάστορας Ιωάννης Κόπανος, που ο τόπος καταγωγής του είναι άγνωστος, για κάποιους δεν είναι ιστορικό πρόσωπο αλλά τοπωνυμία ή συμβολίζει κάτι άλλο.
Όπως αναφέρει ο Γάλλος φιλέλληνας, περιηγητής και συγγραφέας Francois Rene de Chateaubriand (2) “...αφήσαμε το χάνι κατά τις τρεις το μεσημέρι και κατά τις πέντε φτάσαμε σε μια βουνοκορφή, απ' όπου αντικρίσαμε τον Ταύγετο...κατεβήκαμε στην κοιλάδα από μια σκάλα λαξεμένη σε βράχο...και σε λίγο είδαμε μια μικρή, αλλά κομψή γέφυρα, μονότοξη, ριγμένη απ' άνω από ένα ρυάκι, που ένωνε δύο ψηλούς λόφους...το ποτάμι αυτό ήταν ο Ευρώτας, τον περάσαμε χωρίς να το ξέρω.”
O William Mure, Βρετανός πανεπιστημιακός από το Εδιμβούργο, αναφέρει: (3) “...αποτελείται από μια πλατιά αψίδα στο κέντρο με δυο μικρότερου μεγέθους η μια πάνω στην άλλη σε κάθε πλευρά. Το επιστέγασμα της κεντρικής αψίδας ορθώνεται σε μεγάλο ύψος πάνω από το επίπεδο του δρόμου σε κάθε άκρη, έτσι ώστε να καθιστά την διάβαση απότομη.”
2.

Ο Henri Belle, Γάλλος περιηγητής, πολιτικός και διπλωμάτης σε έργο του αναφέρει: (4) “...κατηφορίζουμε την απότομη πλαγιά και φτάνουμε στην κοιλάδα όπου διασχίζουμε τον Ευρώτα από μια ψηλή γέφυρα βυζαντινής κατασκευής με μια αψίδα...”
O Gustave Flaubert, Γάλλος λογοτέχνης και συγγραφέας γράφει (5): “...περνάμε μια γέφυρα σε σχήμα σαμαριού, πολύ ψηλή, πολύ λεπτή, πολύ κομψή. Για να περνάνε τα νερά έχουν διαμορφώσει – αντίθετα προς την έννοια της συμμετρίας – δυο καμάρες δεξιά και μόνο μία αριστερά...”
3.

Αναφέρεται επίσης από τον Wilhelm Vischer, (1808-1874, Ελβετός περιηγητής και καθηγητής της αρχαίας Ελληνικής γλώσσας στο πανεπιστήμιο της Βασιλείας), στο έργο του Μνήμες και εντυπώσεις από την Ελλάδα”, ως εξής: “...ήδη μετά από ένα τέταρτο της ώρας πάνω από τη γέφυρα του Κόπανου (Kopanusbrucke bemerkt) παρατηρούμε ένα μικρό πυργίσκο και μισή ώρα πιο μετά τείχη αποκόπτουν το δρόμο που είχαν φτιαχτεί για την προστασία του περάσματος...”(6)
Επίσης ο Conrad Bursian (1830-1883), Γερμανός περιηγητής, αρχαιολόγος και πανεπιστημιακός φιλόλογος, επισκέφτηκε την περιοχή της αρχαίας Πελλάνας (Πελλήνη των αρχαίων) και λέει: “...μισή ώρα νοτιότερα βρίσκονται τα ίχνη αρχαίων τειχών, τα οποία διασχίζουν κάθετα το δρόμο και επομένως ανήκουν μάλλον σε ένα δρόμο που τερματίζει σε οχυρό, ενώ τα ερείπια ενός δεύτερου οχυρού μικροτέρων διαστάσεων υπάρχουν μισή ώρα πιο νότια κοντά στη νεότερη γέφυρα του Ευρώτα, που απέχει μια ώρα από τη Σπάρτη, που πάνω της περνά ο κεντρικός δρόμος από τον Ευρώτα προς την κοιλάδα του Οινούντα και μετά προς την νοτιοανατολική Αρκαδία...” (7)
4.

Και ο Πουκεβίλ γράφει: “...Το χάνι όπου καταλύσαμε ήταν πρωτόγονης κατασκευής ...καθώς έλειπαν τα πάντα απ' αυτό το σπίτι, η εκεί διανυκτέρευση ήταν κάθε άλλο παρά ευχάριστη, γι' αυτό και βιαστήκαμε να φύγουμε μόλις η ημέρα άρχισε να φωτίζει την κοιλάδα του Ευρώτα...αποθαυμάζοντας το μεγαλείο ενός τέτοιου θεάματος, φτάσαμε στο γεφύρι πάνω από το οποίο περνάει κανείς στην αντικρινή όχθη του Ευρώτα. Ο Βασιλοπόταμος, όπως τον έχουν βαφτίσει οι σύγχρονοι...” (8)
Ο Mure γράφει: “...Η πιο αξιοσέβαστη σύγχρονη Ελληνική κατασκευή στην κατηγορία αυτή απ' ότι έχω δει και είναι κάπως παρόμοια στο στυλ, αν και κατά πολύ μικρότερη στο μέγεθος και το σκελετό, με την ponte della Maddelena, κοντά στα λουτρά της Λούκα (Ιταλία). Αποτελείται από μια πλατιά αψίδα στο κέντρο με μια μικρότερου μεγέθους η μια πάνω στην άλλη, σε κάθε πλευρά. Το επιστέγασμα της κεντρικής αψίδας ορθώνεται σε μεγάλο ύψος πάνω από το επίπεδο του δρόμου σε κάθε άκρη, έτσι έστω να καθιστά τη διάβαση ενοχλητικά απότομη. Οι βράχοι της αριστερής όχθης του ποταμού, ακριβώς κάτω από το γεφύρι, δίνουν καταφανή τεκμήρια λατομικής χρήσης τους, όντας κομμένα σε κάθετα μέτωπα, κατά τον ίδιο τρόπο με τα σημάδια λάξευσης στην Πεντέλη”.(9)
Ο Puckler λέει: “...βρήκαμε τον Ευρώτα τόσο φουσκωμένο που έπρεπε να πάρουμε ένα παρακαμπτήριο για να φτάσουμε στην ψηλής αψίδας γέφυρα στην αγριότερη βραχοπεριοχή, όπου εδώ όχι μακριά κινιόταν εκεί ψηλά ένας μύλος. Ο ποταμός στο μέρος αυτό είναι στενός και αρκετά βαθύς.” (10)
 
5.
Και ο Κινέ επίσης γράφει: “...την στιγμή που διασχίζαμε τον Ευρώτα πάνω σε μια μονοκάμαρη γέφυρα, οι οξείς ήχοι μιας φλογέρας αντείχισεν από την άλλη όχθη. Κάμποσοι άνθρωποι ήταν ξαπλωμένοι πάνω σε προβιές, με τα ντουφέκια πλάι τους και τα δισάκια και τα φλασκιά μαζεμένα ένα σωρό. Απέναντι κάμποσες γυναίκες με μαντίλια κάθονταν πάνω στα βράχια. Μια ομάδα κοπελιές χόρευαν σε χορταριασμένη απλωσιά, κρατημένες χέρι χέρι...Εδώ, το απομονωμένο μέρος, οι ψηλές βουνοκορφές που σου κόβουν τη θέα, οι κατσίκες μισοκρυμμένες στα κοιλώματα αυτών των βουνοκορφών, ο ποταμός που έκλεισε αυτόν τον πίνακα μέσα σ' ένα πλαίσιο από καλάμια και σκιάς τους έδιναν μια απροσδιόριστη χάρη. Του Πολύβιου του άρεσε να περιγράφει αυτό το ίδιο μέρος που υπήρξε ένας από τους καταυλισμούς του Φιλίππου”. (11)
Υπάρχει επίσης “αναφορά του Marin Michiel που λέει "...ερχόμενος από την Αράχωβα Λακωνίας και περνώντας τον Ευρώτα με κατεύθυνση το Μυστρά περνά ένα πολύ ψηλό πέτρινο γεφύρι με τρία τόξα. Το γεφύρι αυτό μπορούμε να το ταυτίσουμε με του Κόπανου το γεφύρι, που έχει κατασκευαστικές ομοιότητες με την υδατογέφυρα του υδραγωγείου των Κήπων του Βαλτετσίου κοντά στην Τριπολιτσά”. (12)
Από την αφήγηση του Ambroise-Filmin Didot, για τη Λακωνία και τον Ευρώτα που ζωγράφισε και δημοσίευσε ο Πουκεβίλ στο βιβλίο του ( Voyage dans la Grece. Παρίσι: 1820-1821 5ος τόμος) διαβάζουμε: “ Ο δίσκος της σελήνης χρύσιζε με τις ακτίνες του τις άκρες ενός διχτυού από λευκά σύννεφα που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τις κορυφές του Ταΰγετου και το πρώτο φως του ήλιου μας αποκάλυψε τις πανέμορφες γραμμές του που άρχιζαν να ζωγραφίζονται με κοκκινωπά χρώματα. Ατενίζοντας το μεγαλείο αυτού του θεάματος, φτάσαμε στο γεφύρι πάνω από το οποίο περνάει κανείς τον Ευρώτα. Ο Βασιλοπόταμος, όπως τον λένε οι σύγχρονοι, κάλυπτε τότε με τα νερά του όλο το πλάτος της κοίτης”. 
6.

Στις 17 Ιουνίου 1829 ομάδων Γάλλων με επί κεφαλής τον Bory de Saint-Vincent, ερχόμενη από την Τριπολιτσά με κατεύθυνση πρός το Μυστρά, μέσω των χανιών Κρεβατά και Βουρλιά περνούν το γεφύρι του Κόπανου περιγράφοντας τη διαδρομή. Ως μέλος της επιστημονικής αυτής επιτροπής συμμετείχε ο Prosper Baccuet (1797-1854), που μας έδωσε το χαρακτικό της γέφυρας, δημοσιευμένο το 1835 στον Άτλαντα της Expedition scientifique de Moree. 
Το γεφύρι φωτογράφησε ο Γάλλοελβετός Boissonas το 1902, αμέσως μετά το γκρέμισμά του καθώς επίσης το ζωγράφησε και ο Stackelberg το 1813 και από εκεί το κατέγραψε στο βιβλίο του, the Morea London 1958, ο λογοτέχνης Robert Liddell (1908-1992) κ.α.
7.

 Το γεφύρι του Κόπανου ήταν σημαντικό γιατί συνέδεε τον μοναδικό καρόδρομο που πήγαινε από τον Μυστρά στην Τεγέα. Η κύρια καμάρα του, εκτιμώντας τις μαρτυρίες των περιηγητών και των φωτογραφιών του όταν γκρεμίστηκε, έφτανε περίπου τα 20 μέτρα ύψος. Είχε στηθαία και το πλάτος της τομής του ξεπερνούσε κατά πολύ τα 3 μέτρα, ενώ τα δύο πλάγια μικρότερα τόξα δεν έφταναν χαμηλά στον ποταμό.
Βρισκόταν δύο χιλιόμετρα δεξιά όπως κατεβαίνουμε από το δρόμο Τρίπολης – Σπάρτης, στο ύψος του Κλαδά, 250 μέτρα περίπου βόρεια από το σημείο που καταλήγει το ρέμα Μπραστού – Μπακάλη Σκάλα, που έρχεται από τους Βουτιάνους, στην στην περιοχή της Σελλασίας και συνέδεε, όπως αναφέρθηκε, τον Μυστρά με την Τεγέα και την Τρίπολη.
Το χειμώνα του 1902, μετά από μεγάλο κατέβασμα του Ευρώτα, κορμοί ξεριζωμένων και παρασυρμένων δέντρων έφραξαν την κεντρική καμάρα και η πίεση του νερού γκρέμισε το σπουδαίο αυτό γεφύρι. Ελάχιστα ίχνη της σώζονται σήμερα προς τη μεριά του Κλαδά.
Η περιοχή λεγόταν και λέγεται “του Μπακάλη η Σκάλα”, λόγω του μικροεμπορίου των τροφίμων από κάποιον (πιθανώς μπακάλη) παντοπώλη, που γινόταν στο πέρασμα. Κάποτε έφιππος καθώς πήγαινε σκόνταψε το άλογο, έπεσε και σκοτώθηκε. Από τότε η περιοχή πήρε το παραπάνω όνομα. 
8.
  Από εδώ πέρασαν πολλοί περιηγητές. Εδώ δολοφονήθηκε το Νοέμβριο του 1822 ο γερουσιαστής και προεστός Παναγιώτης Κρεββατάς από τη μανιάτικη οικογένεια των Γιατράκων. 
9.

Ο Φωτάκος γι' αυτό ονομάζει την περιοχή αυτή “κακή σκάλα”, ο δε Κανέλλος Δεληγιάννης “του Κρεββατά το γεφύρι”. Το όνομα όμως είναι πιθανόν να οφείλεται και στο “χάνι του Κρεββατά”, που ήταν χτισμένο λίγο βορειοανατολικότερα του Βουρλιά (Σελλασία) και ήταν ο τελευταίος σταθμός των ταξιδιωτών από Τρίπολη για Μυστρά, πριν περάσουν το γεφύρι. 
10.

Από εδώ πέρασε και ο Ιμπραήμ στις 31 Αυγούστου του 1825 και βάδισε κατά του Μυστρά, αφού διανυκτέρευσε γύρω και στο χάνι. (13)
Υπάρχει και ένας θρύλος, που λέει ότι μια νεράιδα κατοικούσε στα θεμέλια του γεφυριού και δεν άκουσε το θόρυβο από το κατέβασμα του Ευρώτα, το οποίο την έπνιξε. Από τότε το γεφύρι έμεινε έτσι και δεν το έφτιαξε κανένας. Λένε ακόμη, πως τις άγριες νύχτες ακούγονται βογκητά και ότι αυτά είναι το κλάμα της νεράιδας, που δεν πρόλαβε να στηρίξει τα θεμέλια και να γλυτώσει το γεφύρι. Τις γλυκές όμως νύχτες με φεγγάρι ακούγεται το γλυκό τραγούδι της νεράιδας, που θυμάται τις περασμένες όμορφες στιγμές του γεφυριού.
11.
Η εγκατάλειψή του και η αδιαφορία για την ανάδειξη, έστω των λιγοστών ερειπίων, από τους υπεύθυνους και τους τοπικούς φορείς είναι ολοφάνερη, αφού δέντρα και βλάστηση καλύπτουν τα λίγα υπολείμματα του ιστορικού αυτού γεφυριού.
Πρόσφατα με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Καραβά, καθαρίστηκε και στο μέτρο του δυνατού αναδείχθηκε.
12.
Δίπλα στο γεφύρι υπάρχει ο μικρός βυζαντινός ναός του Αγίου Δημητρίου, καλυμμένος και αυτός από οργιώδη βλάστηση.
Τα τέσσερα γεφύρια του Μοριά, Αλφειού στην Καρύταινα, Βαλύρας (Μαυροζούμενας) στη Μεσσηνία, Ρασίνας (Ελληνιστικό γεφύρι) στη Λακωνία και Κόπανου στον Ευρώτα σχολιάστηκαν και σχεδιάστηκαν περισσότερο απ' όλα τ' άλλα από τους ιστορικούς και τους περιηγητές.

13.


Βιβλιογραφία – παρατηρήσεις
  1. Π. Δούκας. “ Η Σπάρτη δια μέσου των αιώνων” 1922, σελ. 20
  2. F.R. De Chateaubriand. “ Ταξίδι στην Ελλάδα” 1806 Εκδόσεις ΔΟΛ 2010
  3. William Mure. “Journal of tour in Greece and the Ionian islands” 1842
  4. Henri Belle. “Voyage en Grece. Trois annes au Grece” 1881
  5. Gustave Flaubert. “Ταξίδι στην Ελλάδα”. 1850. Εκδόσεις ΔΟΛ 2010
  6. Wilhelm Vischer. Erinnerungen und Eindrucke aus Griechenland, Basel 1857 σελ. 402 
    14.
     
  7. Conrad Bursian. Geographie von Griechenland, Leipzig 1872, εκδ. Teubner, τόμος 2, σελ. 114
  8. Πουκεβίλ. Ταξίδι στην Ελλάδα. Πελοπόννησος, σελ 325,326. Εκδόσεις ΣΥΛΛΟΓΗ Αφοί Τολίδη, Αθήνα 1995
  9. Κ.Π.Δάρμος. Οι αρχαίοι ποταμοί της Πελοποννήσου. Σελ.133, 134 Εκδόσεις ΑΝΟΙΧΤΗ ΠΟΛΗ. Αθήνα 2007
  10. Ομοίως, σελ.134
  11. Ομοίως, σελ. 134
  12. Βασίλειος Σιακωτός. “Έργα γεφυροποιίας, υδραγωγεία, οικοδομικά συνεργεία και συντεχνίες οικοδόμων στη Βενετοκρατούμενη Πελοπόννησο (1687-1715). Η επισκευή της Γέφυρας της Μονεμβασιάς στα 1700”. “Περί Πετρογέφυρων-Μαστόροι και Γεφύρια”. Γ' Επιστημονική Συνάντηση ΚΕ.ΜΕ.ΠΕ.Γ. Αθήνα 2009. σελ. 21
  13. Κ.Π. Δάρμος. Οι αρχαίοι ποταμοί της Πελοποννήσου, σελ. 133. Εκδόσεις ΑΝΟΙΧΤΗ ΠΟΛΗ. Αθήνα 2007
Λιθογραφίες – Φωτογραφίες – Σχέδια
  1. Otto Magnus von Stackelberg ( La Grece. Vues Pittoresque et Topographiques. Desinees par O.M. Baron de Stackelberg. Paris 1834). Σχέδιο. Κ.Π.Δάρμος σελ. 132
  2. Tollenaar. Κ.Π.Δάρμος σελ. 133
  3. Andre de Sinety 1847 (Ζωγράφος) για το ταξίδι του δούκα του Montpensier (Paris 1847) Κ.Π. Δάρμος σελ. 133
  4. H. Belle 1874. Σχέδιο. Κ.Π.Δάρμος σελ. 133
  5. F. Boissonas (μετά την κατάρρευση του 1902) Φωτογράφος – περιηγητής. Φωτογραφία του 1903. Κ.Π.Δάρμος σελ. 133
  6. Χαρακτικό Prosper Baccuet
  7. Χάρτης Γαλλικής επιστημονικής αποστολής.
  8. Η μοναδική φωτογραφία του γεφυριού πριν γκρεμιστεί. Δημοσιεύτηκε στο Ernst Reisinger. Schilderungen deutscher reisender. Leipzig. Insel-Verlag,1923.
  9. Σχέδιο William Mure. Journal of a Tour in Greece and the Ionian islands, 1842.
  10. Murray. London 1819. The works of Lord Byron.
  11. Χαρακτικό του Christofer Wordsworth. Greece, Descriptive and Historical. London 1839. 
  12. Χαρακτικό του Penny Magazine, 03/08/1833.
  13. Louis-Francois Cassas. Λούβρο, Παρίσι. Σχέδια των γεφυριών της Άρτας και του Κόπανου.
  14. Χαρακτικό του J. Langlume, 1850.
Δείτε το παρακάτω video για την ανάδειξη του γεφυριού του Κόπανου: